Badania archeologiczne byłego obozu pracy i koncentracyjnego Plaszow w Krakowie (fotoesej)

Kamil Karski 

Od 2016 roku Muzeum Historyczne Miasta Krakowa pracuje nad przygotowaniem scenariusza upamiętnienia dla przyszłego Muzeum obozu pracy i koncentracyjnego Plaszow w Krakowie. Częścią projektu jest rozpoznanie archeologiczne terenów poobozowych. Od 2016 roku przeprowadzono zarówno badania nieinwazyjne (prospekcję geofizyczną, badania powierzchniowe) oraz badania wykopaliskowe.

Cześć podsumowania badań archeologicznych z lat 2016-2017 Czytelnicy mogli znaleźć już w artykule Archeologia obozu koncentracyjnego: miejsce – rzeczy – wspomnienia na przykładzie terenu dawnego KL Plaszow, opublikowanego w październiku 2017 roku na łamach Biografii Archeologii.

1
Rycina 1. Pomnik Ofiar Faszyzmu, wzniesiony w miejscu miejsca egzekucji i grobu masowego.

Obecnie tereny poobozowe znajdują się w centrum Krakowa. Jest to ogólnie dostępna przestrzeń, traktowana przez wielu jak park. Proces jej systematycznej degradacji i utraty pamięci o miejscu postępował systematycznie. Od listopada 2017 roku na terenie obozu została zaaranżowana wystawa plenerowa prezentująca historyczne zdjęcia obozu, relacje świadków i krótką informację historyczną dotyczącą miejsca wykonania zdjęcia. Podobnie jak wyniki badań archeologicznych jest ona tematem warsztatów i szeroko rozumianej działalności edukacyjnej o przeszłości KL Plaszow.

Badania archeologiczne stanowią ważny element naszej pracy. Oprócz ich znaczenia konserwatorskiego i naukowego są one wykorzystywane jako narzędzie informacyjne i edukacyjne. Unaocznienie historii miejsca, poprzez odkrywanie jego fizycznych śladów jest tym bardziej dojmujące, gdyż na pozór obszar poobozowy jest pustą, zieloną przestrzenią. Dzięki badaniom archeologicznym, przytoczeniu relacji świadków, owa pustka zostaje wypełniona materialną historią i pozostałościami przeżyć więźniów.

2
Rycina 2. Badania archeologiczne w rejonie baraku męskiego nr 24.

3
Rycina 3. Początek eksploracji skrajnego wykopu w rejonie baraku męskiego.

4
Rycina 4. Jednoczesna eksploracja wykopów w rejonie baraku męskiego.

5
Rycina 5. Badania w rejonie baraku męskiego, widoczne są odsłonięte fragmenty chodników i rynsztoka biegnącego od południowej strony budynku.

6
Rycina 6. Katalogowanie i opisywanie zabytków odkrytych w trakcie prac.

Prace zrealizowane w 2018 roku stanowiły kontynuację rozpoczętego wówczas projektu badawczego. W ubiegłym roku zrealizowano badania sondażowe i powierzchniowe, połączone z inwentaryzacja terenu oraz wykopaliska archeologiczne.Wiosną podczas badań prospekcyjnych skupiono się przede wszystkim na dokumentacji i opracowaniu szczegółowej inwentaryzacji fizycznych pozostałości po obozie. Wydzielono kilkadziesiąt miejsc, gdzie widoczne były m.in. ślady fundamentów, relikty architektoniczne, pozostałości po niwelacjach terenu, czy stawach przeciwpożarowych. Razem z wcześniejszymi informacjami wykonana inwentaryzacja stanowiła podstawę do zaplanowania działań zmierzających do przygotowania ramowego programu konserwatorskiego dla terenów poobozowych. W trakcie prac konieczne było uwzględnienie charakteru miejsca jako autentycznej i wielowątkowej struktury Miejsca Pamięci.

7
Rycina 7. Eksploracja nawarstwień rynsztoka przy baraku nr 24.

8
Rycina 8. Tablica informacyjna w miejscu wykopalisk.

9
Rycina 9. Sprawdzanie głębokości posadowienia fundamentu baraku nr 24.

10
Rycina 10. Sondaż kontrolny w rejonie baraku męskiego nr 24.

11
Rycina 11. Dokumentacja poziomu eksploracji w jednym z wykopów przy baraku nr 24.

12
Rycina 12. Zbiorcza fotografia, pokazująca zakres prac wykonanych w 2018 r.

Wykonano również niewielkie sondaże badawcze przy budynku tzw. „Szarego Domu”. Na marginesie badań archeologicznych latem przygotowano również szczegółową dokumentację budynku. „Szary Dom”wybudowano w okresie dwudziestolecia międzywojennego na potrzeby cmentarza żydowskiego i bractwa Chewra-Kadisza. W latach 1942-1945 był on częścią obozu KL Plaszow. Od sierpnia 1943 r. w jego piwnicach urządzono tzw. bunkry i stójki (Stehbunekr)- cele w których wymierzano doraźne kary więźniom oraz przetrzymywano osoby oczekujące na egzekucje. Z początkiem 1945 r. teren poobozowy z zachowanymi nielicznymi zabudowaniami zajęła Armia Czerwona. Obóz nadal pozostawał niedostępny dla osób postronnych. Obecnie w piwnicach zachowały się napisy i rysunki, wykonane przez rycie w tynku, lub ołówkami. Część z napisów posiada daty, przypadające głównie na 1945 rok. W sumie wydzielono 47 inskrypcji i napisów w dwóch pomieszczeniach piwnic.

Tegoroczne badania wykopaliskowe miały na celu rozpoznanie baraku męskiego nr 24, obozowej piekarni oraz magazynu żywnościowego. Podczas prac odsłonięto pozostałości baraku mieszkalnego, częściowo przebadanego w 2017 r. Odkryto fundamenty wykonane z wapiennych kamieni, chodniki otaczające barak. W tym roku udało się również odkryć szereg dołków posłupowych wewnątrz budynku, które stanowią sald po jego konstrukcji wewnątrz lub po bezpośrednim mocowaniu prycz w gruncie (?).

13
Rycina 13. Wykop w rejonie magazynu żywnościowego, zbiorczego rynsztoka oraz piekarni.

14
Rycina 14. Pozostałości magazynu żywnościowego.

15
Rycina 15. Eksploracja gruzowiska w rejonie obozowej piekarni.

16
Rycina 16. Eksploracja gruzowiska w rejonie obozowej piekarni.

17
Rycina 17. Eksploracja gruzowiska w rejonie obozowej piekarni.

18
Rycina 18. Eksploracja gruzowiska w rejonie obozowej piekarni.

Podczas eksploracji wykopu w rejonie piekarni natrafiono natomiast na pozostałości ceglanego gruzowiska, pod którym zalegały fundamenty przedwojennego budynku. Prześledzenie przekształceń w rejonie piekarni (przedwojennego budynku sanatoriom dla dzieci zagrożonych gruźlica /prewentorium/, prowadzonego przez Towarzystwo Ochrony Zdrowia pozwoliło m.in. na uszczegółowienie dokładności przygotowanej mapy GIS. W 2017 roku planowano rozpoznać fasadę wschodnią budynku. Ze względu na ograniczoną powierzchnię wykopów natrafiono jednak wyłącznie na fundament i mur związany z przebudową właściwego budynku najpewniej w latach 1943-1944.

19
Rycina 19. Sondaż sprawdzający posadowienie przebudowanego muru piekarni.

20
Rycina 20. Odkryta studzienka kanalizacyjna, znajdująca się przy budynku piekarni.

21
Rycina 21. Materiał zabytkowy w trakcie oczyszczania i wstępnego katalogowania.

W innym wykopie (nr 4) udało się natomiast uchwycić ściany magistralne altan (tzw. leżalni), przeznaczonych na sypialnie dla dzieci.  Ściana wschodnia została uszkodzona przez przecinający ją rynsztok męskiej latryny, natomiast zachodnia została wykorzystana jako podbudowa fundamentowa krótszej ściany budynku. Sama leżalnia była połączona z budynkiem piekarni – stanowiła bardziej aneks niż właściwa część budynku. Niemniej dzięki planom zachowanym w Archiwum Budownictwa Mieszkaniowego w Krakowie (obecnie w Archiwum Narodowym w Krakowie) możliwa jest lokalizacja budynku. Dzięki badaniom w tym miejscu udało się prześledzić kształt budynku wzniesionego w okresie przedwojennym. Natrafiono również na inne ślady wojennej przebudowy (do konstrukcji fundamentów użyto fragmentów macew).

W trakcie prac zebrano ponad 3000 zabytków. Zbiór charakteryzuje się podobnymi cechami, jako zabytki pozyskane podczas prac w 2017 r. Dominują fragmenty szkieł, porcelany, metalu, drutów. W tym roku udało się również odkryć fragmenty pieców i instalacji grzewczych. Zebrano liczne fragmenty macew. Pośród zabytków wydzielonych na szczególną uwagę zasługują fragmenty plakietek z Gwiazdą Dawida, sztućce, naczynia emaliowane, czy przedmioty osobiste więźniów.

 

Podziękowania

Badania archeologiczne na terenie KL Plaszow w 2018 r. zostały zrealizowane w ramach projektu Działania badawcze i edukacyjne zawiązane z Miejscem Pamięci KL Plaszow jako częścią Trasy Pamięci MHM Krakowa, finansowanego ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Gminy Miejskiej Kraków.

Autorzy zdjęć: Katarzyna Bednarczyk, Igor Pieńkos, Kamil Karski

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*