Materia, która łączy przeszłość i współczesność: HERVÉ Alfred Ange Marie z Lanrelas zmarł w niewoli…

Łukasz Józef Hubacz

Dawid Kobiałka

Abstrakt

Artykuł omawia belgijską manierkę z czasów pierwszej wojny światowej, która została pokryta inskrypcjami w języku francuskim. W pierwszej części pracy omawiamy grawerowane manierki jako specyficzną kategorię sztuki okopowej (ang. trench art). Drugi, zasadniczy rozdział tekstu, to studium przypadku, gdzie staramy się zinterpretować i odczytać ryty z belgijskiego naczynia. W artykule pragniemy pokazać jak nawet banalne w powierzchownej ocenie artefakty, sprzed ponad 100 lat, mogą rezonować współcześnie wśród lokalnych społeczności. Słowem, sztuka okopowa jest materią, która łączy przeszłość i współczesność, umarłych i żywych.

Słowa kluczowe: sztuka okopowa, I wojna światowa, kultura materialna, wspomnienia, materia, przeszłość, współczesność, inskrypcje, obóz jeniecki, manierka

Wstęp: manierki jako przykład sztuki okopowej

Zaraz po zakończeniu Wielkiej Wojny stała się ona tematem dziesiątek, jeśli nie setek rozpraw historycznych (np. Keegan 1998). Różne jej aspekty są ponownie ważne i aktualne w ostatnich latach. Niewątpliwie było to związane z przypadającą w 2014 roku setną rocznicą rozpoczęcia konfliktu (np. Kaczmarek 2014). Geneza i skutki pierwszej wojny światowej w obecnym czasie nabierają również kolejnego zainteresowania wynikającego z okrągłej rocznicy jej zakończenia (więcej w Borodziej, Górny 2015).

Upraszczając zagadnienie, to źródła pisane były główną bazą, na której opierali się historycy przez dekady śledząc różne aspekty i konsekwencje pierwszej wojny światowej (np. Dąbrowski 2015). Materialne pozostałości po wojnie były traktowane jako materiał mało wartościowy i mniej cenne źródło informacji o przeszłości – o Wielkiej Wojnie (por. Zalewska 2013).

Szczególną kategorią pozostałości pierwszowojennych są różnego rodzaju przedmioty wykonywane, przetwarzane z materiałów powstałych na potrzeby konfliktu takich, jak: łuski po pociskach, hełmy, bagnety, fragmenty szrapneli, manierki, menażki, granaty itd. Tego rodzaju artefakty określa się zwykle mianem sztuki okopowej. Sztuka okopowa to także rzeczy, które były próbami materialnego upamiętnienia Wielkiej Wojny. Jako pierwszowojenną sztukę okopową rozumie się także artefakty zrobione np. w latach 30. XX wieku a będącymi pamiątkami przypominającymi Wielką Wojnę. Najogólniej, sztuka okopowa jest szerokim zjawiskiem, które materializuje jednostkową i grupową odpowiedź na zjawisko globalnego konfliktu z lat 1914-1918 (więcej w Saunders 2000, 2003; Carr, Mytum 2012).

Sztuka okopowa to także przedmioty, które przerabiali, grawerowali osadzeni w obozach jenieckich. W czasie pierwszej wojny światowej istniały setki obozów, w których przetrzymywano pojmanych żołnierzy (Pope-Hennessy 1920; Doegen 1921). Jednym z nielicznych elementów wyposażenia wojskowego, które pojmany żołnierz mógł zachować przechodząc bramę obozową była manierka (Flemming 2000). Należała ona do ekwipunku żołnierskiego i było to zwykle niewielkich rozmiarów szklane, żelazne, drewniane czy aluminiowe szczelne naczynie, które służyło do przechowywania płynów (wody, wina itd.) (Reade 1901).

Przede wszystkim aluminiowe manierki były często wykorzystywane jako przestrzenie, na których osadzeni wykonywali różnego rodzaju grawerunki (więcej w Hubacz 2017; Kobiałka 2017, 2018). Po 100 latach nadal zaświadczają one o ludzkich zdolnościach i kreatywności. Część z nich można rozumieć jako materialne pamiętniki czyli artefakty na których osadzeni utrwalali konkretne epizody zawieruchy wielkowojennej. Przykład takiego naczynia stanowi temat dalszej części tekstu.

Wspomnienia na manierce: interpretacje i poszukiwania

Francuskobrzmiące nazwisko, numer jednostki wojskowej, data pierwszego poboru do wojska oraz inskrypcja mówiąca o pobycie w niemieckiej niewoli – to tylko niektóre informacje utrwalone na belgijskiej manierce (ryc. 1). Z pewnością nie byłoby tej historii gdyby nie udział francuskich oddziałów w walkach na terenie Belgii z nadciągającą armią pruską. Pod koniec sierpnia 1914 roku armie belgijska i francuska toczyły m.in. walki z wojskami pruskimi nad rzeką Sambrą i Mozą w pobliżu miasta Charleroi przy granicy z Francją (więcej w Edmonds 1926; Doughty 2005).

 
Rycina 1
Rycina 1. Belgijska manierka z czasów pierwszej wojny światowej, która została pokryta rytami (fot. A. Łuczak, zbiory prywatne Ł. J. Hubacza).

Odnaleziona manierka belgijska nabrała szczególnego znaczenia w jednym z niemieckich obozów jenieckich. Jej właścicielem okazał się jednak francuski żołnierz urodzony w Lanrelas. Naczynie posiada następujące inskrypcje:

HA / HERVÉ ALFRED / CLASSE 1909 / 48 EME D’INFANT (d’infanterie) / GLASSE BLESSE EN BELGIQUE LE 22 AOUT / SOUVENIR DE MA CAPTIVITE EN ALLEMAGNE 1914 – 15.

Z tych informacji wynika, że jej posiadacz Hervé Alfred z rocznika poborowego 1909 jest żołnierzem francuskiego 48 pułku piechoty i został ranny 22 sierpnia w Belgii. Dalej, jest to pamiątka pobytu w niewoli w Niemczech w okresie 1914-1915. Bardzo prawdopodobnym jest fakt, że Alfred został  zraniony w trakcie działań wojennych jakie toczył francuski 48 pułk nad rzeką Sambrą i Mozą w dniach 21-23 sierpnia 1914 roku. Dokładnie 22 sierpnia 1914 roku, jak wynika ze źródeł, francuski 48 pułk piechoty podjął szturm na bagnety (Baldin, Saint-Fuscien 2012; por. także https://fr.wikipedia.org/wiki/48e_r%C3%A9giment_d’infanterie, wgląd 22.03.2018).

Zachowana inskrypcja na manierce  „1914-15” nie oznacza, że jeniec  przebywał w niewoli do 1915 roku. Należy uznać, że jest to pamiątka na rocznicę znalezienia się w tym nieznanym pruskim obozie. Wielu jeńców wykonywało pamiątki związane z kolejną rocznicą przeżywania smutnej obozowej rzeczywistości (więcej w Hubacz 2017). W ten sposób pojmani żołnierze niekiedy upamiętniali swoje konkretne epizody wojenne na i poprzez kulturę materialną (np. manierki). Za tymi rytami stoją ludzkie emocje, troski, lęki. Część z nich można najprawdopodobniej wiązać z odliczaniem kolejnych dni swojego pobytu w niewoli. Manierka pokryta inskrypcjami to również dowód na modne wówczas artystyczne pamiątki wykonywane przez jeńców.

Dla dalszej interpretacji artefaktu kluczowa okazała się kopia wojskowego dokumentu z internetowej bazy danych francuskich żołnierzy, którzy zginęli w latach 1914-1918 (więcej informacji tutaj). Na podstawie odnalezionych danych dowiadujemy się, że zgon Hervé został zarejestrowany w wojskowym spisie poległych 21 maja 1920 roku (ryc. 2). Dokument zawiera dokładną datę oraz przyczynę śmierci Hervé. Na podstawie kolejnej informacji uzupełniamy wiedzę o życiorysie właściciela manierki i potwierdzamy autentyczność pamiątki z niewoli

(więcej w http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?table=bp&id=1039093, wgląd 22.03.2018).

Pozyskane informacje określają następujące szczegółowe dane właściciela manierki: Alfred Ange Marie Hervé, urodzony 15 lipca 1889 roku w Lanrelas w departamencie 22 Cotes – d’Armor we Francji. Jego rodzicami byli: Jean Pierre i Marie Sainte Ermel, rocznik poborowy: 1909, miejsce mobilizacji na wypadek wojny to Saint – Malo w regionie nr 35, indywidualny numer żołnierza w czasie mobilizacji: 1529, jednostka: 48 pułk piechoty, żołnierz drugiej klasy (a więc szeregowy), uczestnik konfliktu w latach 1914-1918. Ponadto, Hervé figuruje jako ten, który „umarł za Francję” (fr. Mort pour la France).

Rycina 2
Rycina 2. Odnaleziony wojskowy akt zgonu Alfreda Ange Marie Hervé (zbiory Ministére des Armés – Mémoire des hommes).

Każdy przedstawiony materiał potwierdza, że przyczyną śmierci Alfreda Hervé była „śmierć w niewoli” (fr. mort en captivité / décédé en captivité) w Niemczech. Niestety nie ma informacji na temat nazwy obozu ani na manierce, a tym bardziej we wspomnianych już bazach danych żołnierzy francuskich, w których figuruje Alfred. Najprawdopodobniej zmarł on w Niederzwehren – Kassel (Cassel), w kraju związkowym Hesja, a w którym to miejscu istniał obóz jeniecki przez cały okres pierwszej wojny (więcej w Backhaus 1915; Brendel 1996; Heather 2011).

To konkretne naczynie wraz z innymi, również pokrytymi rytami manierkami jeńców, zostało bowiem zakupione przed dwoma laty na targowisku w Kassel. Wszystkie trzy obiekty to dowody mające związek z jeńcami. Każdy artefakt posiada bogate w treści inskrypcje i świadczy o kunszcie ich twórcy. O życiu artystycznym żołnierzy w niewoli w Kassel pisał Klaus Wiedemann, który jako młodzieniec i mieszkaniec tego miasta interesował się warunkami jeńców w pobliskim obozie (ryc. 3). We wspomnieniach zatytułowanych Der Erste Weltkrieg aus der Sicht eines Kasseler Oberschülers, 1914-1918 (Pierwsza Wojna Światowa z punktu widzenia licealisty z Kassel, 1914-1918), w rozdziale 6 Das Kriegsgefangenenlager in Niederzwehren (Obóz jeniecki w Niederzwehren) zanotował: „Szczególną troską otaczani są żołnierze – artyści. Zwłaszcza rzeźbiarze i muzycy. […]. Nawet malarze i rzeźbiarze zostali zasłużeni i dano im specjalne pokoje, w których mogą ćwiczyć swoją sztukę” (https://www.lagis-hessen.de/de/subjects/browse/sourceId/13/sn/qhg, wgląd 22.03.2018; tłumaczenie autorów). Zapewne i manierka żołnierza francuskiego mogła być ozdobiona przez jednego z obozowych artystów.

Rycina 3
Rycina 3. Rok 1917 – jeńcy wojenni w obozie w Kassel (zbiory prywatne Ł. J. Hubacza).

Istnieje duże prawdopodobieństwo, że Alfred Hervé był kolejną ofiarą wojny w tym właśnie miejscu. Na cmentarzu w Niederzwehren – Kassel, który utworzono w 1915 roku na potrzeby lokalnego obozu, spoczywa prawie trzy tysiące żołnierzy (ryc. 4). Spora liczba jeńców zmarła wskutek fali epidemii tyfusu w 1915 roku, natomiast kolejne ofiary spowodowane były epidemią grypy w 1918 roku (więcej w Heather 2011; por. także http://www.cheminsdememoire.gouv.fr/de/les-prisonniers-de-guerre-francais-1914-1918, wgląd 22.03.2018).

Rycina 4
Rycina 4. Cmentarz jeńców wojennych w Niederzwehren – Kassel (dostępne na https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Niederzwehren_Cemetery?uselang=de#/media/File:Niederzwehren_Cemetery-Grabreihen.jpg, wgląd 22.03.2018).

Poszukiwania grobu Hervé na cmentarzu w Kassel niestety nie dały pozytywnych rezultatów (informacja telefoniczna z dnia 22.08.2017 roku od Thomasa Eissela, z zarządu cmentarza w Kassel). Według przekazanej informacji telefonicznej, prawdopodobnie ciało Hervé ekshumowano wraz z ciałami innych żołnierzy francuskich i przewieziono do Francji. Zapewne  nigdy jednak nie trafiały w rodzinne strony a jedynym obiektem pamięci o poległych dla ich najbliższych, były patriotyczne monumenty.

W Lanrelas po pierwszej wojnie światowej wybudowano, jak w wielu innych miastach francuskich, pomnik poświęcony żołnierzom – lokalnym ofiarom wojny 1914-1918 (Monument eleve a la memoiredes Soldats mourt pour la France 1914-1918) (ryc. 5).

 
Rycina 5
Rycina 5. Pocztówka z pomnikiem poświęconym pamięci lokalnym ofiarom wojny w Lanrelas (zbiory prywatne Ł. J. Hubacza).

Interesującym jest fakt, że imię i nazwisko tego żołnierza nie widnieje na pomniku. Należy to tłumaczyć tym, że monument powstał przed czasem, kiedy to potwierdzono zgon tego zaginionego żołnierza. Jedno jest pewne, właściciel manierki zmarł w wieku 29 lat, 14 października 1918 roku, czyli niespełna miesiąc przed podpisaniem przez Niemcy kapitulacji.

Podsumowanie: jak materialna przeszłość ma znaczenie i rezonuje we współczesności

Sztuka okopowa stanowi przejmującą i fascynującą kategorię materialnych reliktów po niedawnych konfliktach zbrojnych. Jest ona także przedmiotem nielicznych opracowań historycznych i archeologicznych (więcej w Hubacz 2017; Kobiałka 2018). Artefakty tego rodzaju – jak wielokrotnie powtarzał Nicholas Saunders (np. 2003) – łączą różne porządki: przeszłość i współczesność, ducha i materię, znaczenie i funkcje, żywych i umarłych. Ta splątana natura trench artu czyni go tak ważną kulturą materialną związaną z konfliktami zbrojnymi. Takim właśnie przedmiotem jest analizowana w tym artykule belgijska manierka.

Na naczyniu utrwalono konkretne epizody jenieckiego życia. Udało się odczytać imię i nazwisko właściciela manierki, gdzie i w ramach jakiego pułku żołnierz walczył. Co warto szczególnie wyraźnie podkreślić, za tą manierką kryje się człowiek z krwi i kości, ów nieszczęsny Alfred Ange Marie Hervé, jeden z milionów uczestników Wielkiej Wojny.

Sztuka okopowa w niektórych przypadkach – należy zauważyć – rezonuje we współczesności i ma konkretne przełożenie na lokalne praktyki pamięci. Tak właśnie jest z tą banalną na pierwszy rzut oka belgijską manierką wzoru mle. 1893. Dzięki nawiązanej współpracy z burmistrzem miasta Lanrelas Yves Lemoine najprawdopodobniej uda się w niedalekiej przyszłości skontaktować z krewnymi zmarłego jeńca. Według przekazanej przez niego informacji (Yves Lemoine, informacja ustna, 19.03.2017), historią Alfreda zajął się również miejscowy historyk. Jego poszukiwania dowiodły, że właściciel manierki miał dwóch braci. Jeden z nich stracił życie jako żołnierz w czasie pierwszej wojny światowej (również nie ma informacji o nim na pomniku). Wspomniany regionalista ustalił również, gdzie zamieszkują obecnie krewni brata Alfreda Hervé.

Pocieszającym pozostaje niewątpliwie fakt, że w setną rocznicę zakończenia pierwszej wojny światowej, zostaną odsłonięte inskrypcje na wspomnianym pomniku zawierające dane personalne bohatera powyższego artykułu. Podsumowując, materialna przeszłość (sztuka okopowa) może mieć znaczenie dla współczesnych. Owa manierka – ujmując to metaforycznie – nadal pamięta, zaświadcza o losie Alfreda Ange Marie Hervé. Dla potomków Hervé ten przedmiot stanie się zapewne relikwią, materialnym pomostem łączącym współczesność i przeszłość – tak jakby ich krewny i przodek w pełni nie umarł.

Na sam koniec warto podkreślić kluczowy aspekt przeprowadzonych badań. I tak pewna aluminiowa manierka, która została zakupiona na pchlim targu w Kassel trafi we właściwe ręce, tam gdzie jej miejsce – do rodziny Alfreda.

 

Bibliografia

Backhaus A.1915. Die Kriegsgefangenen in Deutschland gegen 250 Wirklichkeitsaufnahmen aus deutschen Gefangenenlagern, Siegen.

Baldin D., Saint-Fuscien E. 2012. Charleroi: 21-23 août 1914,  Paris.

Borodziej W.,  Górny M. 2015. Nowsze badania nad I wojną światową w Europie Środkowo-wschodniej i południowo-wschodniej (Wybrane zagadnienia). Kwartalnik Historyczny 72(1), s.131-152.

Brendel L. 1996. Das Notgeld in der Vormaligen Residenzstadt Kassel, Kassel.

Carr G., Mytum H. (red.) 2012. Cultural heritage and prisoners of war: creativity behind barbed wire, New York.

Dąbrowski J. 2014. Wielka Wojna 1914-1918, Oświęcim.

Doegen W. 1921. Kriegsgefangene Volker, Band I: Der Kriegsgefangenen Haltung Und Schicksal in Deutschland, Berlin.

Doughty R. A. 2005. Pyrrhic victory: French strategy and operations in the Great War, Cambridge.

Edmonds J. E. 1926. Military operations France and Belgium 1914: Mons, the Retreat to the Seine, the Marne and the Aisne August–October 1914. History of the Great War Based on official documents by Direction of the Historical Section of the Committee of Imperial Defense. I (2nd ed.), London.

Flemming M. 2000. Jeńcy wojenni. Studium prawno-historyczne, Warszawa.

Heather J. 2011. Violence against prisoners of war in the First World War: Britain, France and Germany, 1914 – 1920, Cambridge.

Hubacz Ł. J. 2017. Manierki jeńców wojennych 1914 – 1918 na tle manierek państw zaborczych/ Canteens of prisoners of war 1914 – 1918 compared with the ones of occupants, Mińsk Mazowiecki.

Kaczmarek R. 2014. Polacy w armii Kajzera na frontach I wojny światowej, Kraków.

Keegan J. 1998. The First World War, Hutchison.

Kobiałka D. 2017. Biografia zapisana na manierce. Archeologia Żywa, 2(64), s. 60-63.

Kobiałka D. 2018. 100 years later: The Great War, memory, woodlands and a prisoner of war camp in Czersk, Poland, as dark heritage. Antiquity, 92.

Pope-Hennessy U. B 1920. Map of the main prison camps in Germany and Austria, London.

Reade P. H. 1901. History of the military canteen, Chicago.

Saunders N. 2000. Bodies of metal, shells of memory: ‘trench art’, and the Great War re-cycled. Journal of Material Culture, 5, s. 43-67.

Saunders N. 2003. Trench art: materialities and memories of war, Oxford.

Wiedemann K. Der Erste Weltkrieg aus der Sicht eines Kasseler Oberschülers, 1914-1918. Dostępne na Hessische Quellen zum Ersten Weltkrieg https://www.lagis-hessen.de/de/subjects/browse/sourceId/13/sn/qhg (wgląd 22.03.2018).

Zalewska A. 2013. Relevant and applied archaeology. The material remains of the First World War: between “foundational” and “biographical” memory, between “black archaeology” and “conflict archaeology”. Sprawozdania Archeologiczne, 65, s. 9-49.

Strony internetowe

MémorialGenWeb. Dostępne na

http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?table=bp&id=1039093, (wgląd 22.03.2018).

Ministére des Armés – Mémoire des hommes. Dostępne na http://www.memoiredeshommes.sga.defense.gouv.fr/fr/arkotheque/visionneuse/visionneuse.php?arko=YToxMDp7czoxMDoidHlwZV9mb25kcyI7czoxMzoic3BlY2lmX2NsaWVudCI7czoxMDoic3BlY2lmX2ZjdCI7czoyMzoiQXJrTURIVmlzaW9ubmV1c2VJbWFnZXMiO3M6MTg6InNwZWNpZl9uYXZfcGFyX2xvdCI7czoyMjoiQXJrTURITmF2aWdhdGlvblBhckxvdCI7czoxMzoibWRoX2ZvbmRzX2NsZSI7aToxO3M6NDoicmVmMiI7czo2OiI2NDI0MjUiO3M6MTI6ImlkX2Fya19maWNoZSI7czo2OiI2NDI0MjUiO3M6OToicHlyYW1pZGFsIjtiOjA7czoxMjoiaW1hZ2VfZGVwYXJ0IjtpOjA7czoxNjoidmlzaW9ubmV1c2VfaHRtbCI7YjoxO3M6MjE6InZpc2lvbm5ldXNlX2h0bWxfbW9kZSI7czo0OiJwcm9kIjt9#uielem_move=0%2C0&uielem_rotate=F&uielem_islocked=0&uielem_zoom=39 (wgląd 22.03.2018).

48e régiment d’infanterie. Dostępne na https://fr.wikipedia.org/wiki/48e_r%C3%A9giment_d%27infanterie (wgląd 22.03.2018).

Chemins de Mémoire. Dostępne na http://www.cheminsdememoire.gouv.fr/de/les-prisonniers-de-guerre-francais-1914-1918 (wgląd 22.03.2018).

Soldatenfriedhof Niederzwehren-Grabreihen. Dostępne na https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Niederzwehren_Cemetery?uselang=de#/media/File:Niederzwehren_Cemetery-Grabreihen.jpg, wgląd 22.03.2018).

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*