Archeologia oczami społeczeństwa

Kornelia Kajda, Michał Pawleta, Arkadiusz Marciniak

Abstrakt

W tekście poruszono kwestie dotyczące sposobu rozumienia i traktowania badań archeologicznych przez społeczeństwo. Autorzy dokonują analizy badań kwestionariuszowych przeprowadzonych w ramach europejskiego projektu NEARCH. Rezultaty studium nad społecznym postrzeganiem archeologii w Polsce i Europie skłoniły badaczy do refleksji na temat sposoby uprawiania archeologii, jej przyszłości oraz znaczenia dla szerszej publiczności.

Słowa kluczowe: archeologia, badanie NEARCH, społeczeństwo, kwestionariusz, projekt NEARCH

Obserwując jak ogromne znaczenie dla kształtowania wyglądu, sposobu rozumienia i postrzegania świata ma współczesny rozwój technologiczny, wydaje się, że nauki związane z badaniem przeszłości już niedługo same będą musiały odejść do lamusa. W końcu, to co było kiedyś już nie jest tak ważne i interesujące, jak to co będzie za kilka, kilkadziesiąt lat. Można odnieść wrażenie, że przeszłość, historia, nie będą miały wpływu na kształtowanie przyszłości, a raczej nowe zdobycze technologiczne i postęp nauk ścisłych wyznaczą ostateczny wygląd otaczającego nas świata. Mimo że takie założenia na pierwszy rzut oka wydają się oczywiste, to jednak gdy przyjrzymy się bliżej tematowi znaczenia przeszłości dla współczesnego społeczeństwa, to nasze wnioski mogą być zgoła inne. Zbadania tego wątku, ze szczególnym uwzględnieniem znaczenia archeologii w społeczeństwie, podjęli się naukowcy w ramach międzynarodowego projektu NEARCH: New Scenarios for a Community Involved Archaeology finansowanego przez Komisję Europejską. Projekt realizowany jest od 2013 roku przez partnerów z 9 różnych europejskich krajów (Francja, Polska, Hiszpania, Włochy, Grecja, Holandia, Wielka Brytania, Szwecja, Niemcy). Kieruje nim Narodowy Instytut Badań Archeologii Ratunkowej we Francji (French National Institute for Preventive Archaeological Research – Inrap).

W ramach jednego z zadań realizowanych w ramach projektu NEARCH, przeprowadzono wywiady w sześciu krajach partnerskich, które dotyczyły społecznego znaczenia i rozumienia archeologii. W każdym kraju zebrano 500 kwestionariuszy (w Grecji 516), których wyniki wykorzystano następnie do interpretacji badanego zagadnienia. Szczegółowe wyniki badań i ich interpretację na skalę międzynarodową zostały przedstawione w artykule „Archaeology, Heritage, and Social Value: Public Perspectives on European Archaeology” (Kajda et al. 2017), natomiast w niniejszym tekście skoncentrujemy się na wynikach badań przeprowadzonych na respondentach pochodzących z Polski, aby ukazać społeczne znaczenie archeologii i perspektywy jej rozwoju, które wynikają z poniższych analiz [1].

Badanie składało się z 28 pytań, z które zostały sprofilowane tak, aby odpowiadać różnicom krajowym przy interpretacji poszczególnych form dziedzictwa archeologicznego. Pytania miały zarówno formę otwartą jak i zamkniętą, a interpretację odpowiedzi na pytania przeprowadzono zgodnie z kluczem, ustalonym przez firmę Harris Interactive, która przeprowadziła badania.

Czym jest archeologia?
W kwestionariuszu znajdowały się cztery pytania, które miały bezpośredni związek z rozumieniem samego pojęcia archeologia. Pierwsze z nich brzmiało: „Czym jest archeologia? Jakbyś ją zdefiniował/a?”. 61% respondentów określiło archeologię na podstawie jej metody badawczej i uznało, że archeologia to wykopywanie/wykopaliska różnych obiektów, artefaktów, pozostałości czy szczątków ludzkich (podobnie jak w badaniach: Kajda, Kostyrko 2016). Zaskakujące jest to, że wynik ten jest dużo wyższy niż średnia europejska dla odpowiedzi na to pytanie, która wynosiła 37%. W innych krajach europejskich archeologia jest bardziej łączona z samym studiowaniem/badaniem przeszłości, w Polsce natomiast to właśnie wykopaliska stanowią główny element kojarzący się z tą nauką.

Kolejne pytania dotyczyły roli archeologii w teraźniejszości. W pytaniu drugim respondenci mieli odnieść się do tego dlaczego ich zdaniem archeologia może mieć znaczenie w dzisiejszych czasach. Przeważająca większość udzielonych odpowiedzi (93%) [2] wskazywała na to, że archeologia jest potrzebna, gdyż pomaga nam ona zrozumieć nasze pochodzenie, przeszłość i korzenie naszej cywilizacji. O wiele mniej liczne odpowiedzi (zaledwie 4%) dotyczyły tego, że archeologia może także pomóc w zrozumieniu teraźniejszości jak i w przewidywaniu przyszłości i przygotowania się na to, co ona nam przyniesie. Z kolei, w następnym pytaniu respondenci mieli wskazać na trzy główne role, jakie mogą być przypisywane archeologii. W tym przypadku ponownie najistotniejsze okazało się dochodzenie do własnej przeszłości i poznawanie historii Polski (57%) [3]. Dopiero kolejne odpowiedzi wskazywały na znaczenie archeologii w badaniu i ochronie dziedzictwa kulturowego oraz przekazywaniu historii młodszym generacjom.

Czy interesujesz się archeologią?
Zagadnienia związane z zainteresowaniem archeologią pojawiły się w kwestionariuszu w pięciu pytaniach (nr 10, 11, 14, 15 i 16), jednak na potrzeby tego tekstu, podajemy interpretację trzech z nich.

Pytanie numer 10 dotyczyło tego, co wydaje się respondentom interesujące w archeologii. 40% z osób zapytanych uznało, że to właśnie poznawanie własnej przeszłości jest czymś co najbardziej pociąga w tej nauce, kolejne 40% stwierdziło, że odkrywanie nowych informacji o przeszłości jest czymś fascynującym. 3% w tym pytaniu odniosło się do zainteresowania eksploracją związaną z poszukiwaniem zabytków.

W przypadku pytania 11, które brzmiało „Gdybyś miał/a odwiedzić jakieś stanowisko archeologiczne albo wystawę, czego by to dotyczyło?”, większość ankietowanych (28%) wskazywała, że najchętniej odwiedziliby stanowiska czy wystawy związane z okresem antycznym: greckim lub rzymskim. 25% osób stwierdziło, że interesujący dla nich jest okres prehistoryczny, 23% respondentów wskazało na średniowiecze, 10% z nich zainteresowałoby się okresem współczesnym: I i II wojną światową. Interesujące jest to, że większość ludzi młodych w wieku od 18 do 24 lat wspominało o czasach współczesnych, z kolei średniowiecze i antyk przyciągały najstarszą grupę osób w wieku powyżej 60 lat.

ryc. 1
Ryc. 1. Zabawy dla dzieci. Festiwal wojów w Grzybowie w 2012 roku (fot. Dawid Kobiałka).

ryc. 2
Ryc. 2. Pokazy dla publiczności. Festiwal wojów w Grzybowie w 2012 roku (fot. Dawid Kobiałka).

Zainteresowanie archeologią było także tematem pytania 15, w którym pytano o to, czy respondenci byliby zainteresowani bezpośrednim udziałem w przedsięwzięciach związanych z archeologią. Aż 82% osób stwierdziło, że chcieliby odwiedzić stanowisko archeologiczne, ale tylko 68% uznało, że mogłoby wziąć udział w wydarzeniach związanych z archeologią. Dodatkowo 72% ankietowanych stwierdziło, że chciałoby spotkać się z archeologami, aby lepiej zrozumieć znaczenie ich pracy dla lokalnej społeczności. 69% stwierdziło, że spotkania z archeologami przybliżyłyby im samą profesję. Natomiast 57% respondentów wyraziło chęć bycia zaangażowanym w procesy decyzyjne, związane z projektami archeologicznymi odbywającymi się w okolicy. Mniej niż połowa (36%) uznała, że mogłaby mieć swój wkład w finansowanie działań archeologów.

Co z tego wynika?
Przedstawione krótko wyniki badań wskazują, że archeologia jako nauka jest traktowana z dużym zainteresowaniem przez polskie społeczeństwo. Archeolodzy mogą czuć się w tym wypadku uprzywilejowani, w stosunku do reprezentantów innych dziedzin naukowych. Może to wynikać z faktu, że w przypadku archeologii naukowcy wkraczają w przestrzenie na co dzień uważane za zwykłe, czasem nieistotne, i rozpoczynają swoje działania w miejscach, w których (lub obok których) toczy się życie codzienne. Właśnie ta przestrzeń daje pracom archeologicznym duże możliwości w kontekście społecznej edukacji. Dlatego też przywilej ten niesie ze sobą konkretne zobowiązania, którym my jako archeolodzy musimy stawiać czoła. Dla nas oznacza to, że powinniśmy podejmować wszelkie możliwe działania by angażować w prowadzone przez siebie badania grupy zainteresowane oraz informować naszych wynikach.

Z przeprowadzanych badań wynika także to, co zostało już zaobserwowane przez Ewę Domańską (2006, s. 73) i Michała Pawletę (2016, s. 77), iż społeczeństwo nie potrzebuje przeszłości w perspektywie całościowej, a raczej decyduje, które jej części są dla niego istotne i warte zainteresowania. Stąd też Polacy tak silnie podkreślali znaczenie i wartość poznawania własnej, lokalnej historii wykazując się mniejszym zainteresowaniem w stosunku do historii innych państw europejskich. Owo zainteresowanie własną przeszłością może także wskazywać, że istotnym motywem poznawania historii jest dostrzeganie w przeszłości: „fundamentu dla budowania wspólnej tożsamości i podstawy do samookreślenia się ludzi jako istot żyjących w pewnych wspólnotach. […] odniesienia do przeszłości i wzmożone zainteresowanie nią mogą być związane z poszukiwaniem i definiowaniem indywidualnych bądź grupowych (istniejących bądź wymyślonych) tożsamości, stanowić wyraz ich legitymizacji bądź afirmacji, a także obrony przed zagrożeniami z zewnątrz” (Pawleta 2016, s. 77).

Jak wynika z przeprowadzonych badań, społeczeństwo ma także świadomość roli dziedzictwa kulturowego dla rozwoju zrównoważonego. Jednocześnie domaga się ono prawa do decydowania o tym, w jaki sposób prowadzone będą prace i jaki potencjalny wpływ będą one miały na rozwój lokalny. Archeolodzy poprzez swoje prace zawsze wkraczają w lokalny krajobraz kulturowy i naturalny i zmieniają jego dotychczasowy porządek, co może spotykać się zarówno z negatywnymi jak i pozytywnymi reakcjami. Dlatego tak istotna jest współpraca i docenianie małych społeczności i inicjatyw, a także wsłuchiwanie się w głosy osób na co dzień przebywających w pobliżu miejsc prac archeologów.

Ryc. 3
Fot. 3. Lekcja archeologii na żywo przeprowadzona przez pracowników Instytutu Archeologii UAM dla osób z niepełnosprawnością intelektualną w Czersku (fot. Dawid Kobiałka).

Pomimo tego, iż wielu autorów wskazywało na fakt, iż poznawanie przeszłości może wpływać na rozumienie procesów, jakie zachodzą w teraźniejszości (Zalewska 2013; Hamilakis 2017), Polacy rzadko odnosili się do takiej roli przeszłości. Wśród respondentów znacząco dominowała perspektywa tworzenia tożsamości poprzez wspólną przeszłość, a znaczenie wydarzeń, które miały miejsce kilkadziesiąt lat temu, zgodnie z uzyskanymi odpowiedziami, było niewielkie. Być może wynika to z faktu, że w Polsce archeologia nadal kojarzona jest z bardzo odległą przeszłością, dotyczącą czasów prehistorycznych, a wszelkie działania archeologów związane z badaniami nad czasami współczesnymi są nadal łączone z domeną historii. Poszerzanie rozumienia archeologii o czasy najnowsze i wprowadzanie pojęcia archeologii współczesnej przeszłości, która postuluje poznawanie przeszłości w celu dotarcia do sensów teraźniejszości (por. Harrison, Schofield 2010; González-Ruibal 2013; Zalewska 2013; Moshenska 2015), dopiero dokonuje się w Polsce w świecie naukowym, trudno więc wymagać od społeczeństwa tak szerokiego pojmowania pracy archeologów. Niemniej jednak, jako archeolodzy powinniśmy wyciągać wnioski z tego co mówi do nas społeczeństwo i skupiając się na własnych pracach, pamiętać o tych, dla których nasze badania prowadzimy.

 

Tekst stanowi część artykułu, którzy ukaże się w czasopiśmie naukowym Folia Praehistoria Posnaniensis w 2018 roku.

Przypisy

[1] Wyniki ankiet są dostępne online:http://dx.doi.org/10.5284/1041589.

[2] Średnia europejska odpowiedzi dla tego pytania wynosiła 75%.

[3] Średnia europejska odpowiedzi dla tego pytania wynosiła 44%.

 

Podziękowania;
Napisanie niniejszego artykułu było możliwe dzięki uczestnictwu w projekcie „NEARCH: New Scenarios for a Community-Involved Archaeology” realizowanym w Instytucie Archeologii UAM w Poznaniu (2013–2018) ze środków Komisji Europejskiej. Odzwierciedla on wyłącznie stanowisko jego autora, Komisja Europejska zaś nie ponosi odpowiedzialności za jakiekolwiek wykorzystanie zawartych w nim informacji. [Although the article resulted from the project supported by the Euro-pean Communion, it reflects the views of its author, exclusively, and the Commission should not be held responsible for any use which may be made of information and opinion presented herein].

Praca naukowa finansowana ze środków finansowych na naukę w latach 2013-2018 przyznanych na realizację projektu międzynarodowego współfinansowanego (Nr 3085/Kultura/2014/2)

Dziękujemy także Dawidowi Kobiałce za udostępnienie zdjęć do niniejszego artykułu.

 

Bibliografia

González-Ruibal A. 2013. Reclaiming Archaeology. W: A. González-Ruibal (red.), Reclaiming Archaeology. Beyond the Tropes of Modernity. London: Routledge, s. 1-29.
Hamilakis, Y. 2017. Archaeologies of Forced and Undocumented Migration. Journal of Contempo-rary Archaeology 3(2): 121-139.
Harrison R., Schofield J. 2010. After Modernity. Archaeological Approaches to the Contemporary Past. New York: Oxford University Press.
Kajda K., Kostyrko M. 2016. Contemporary Dimension of Heritage Promotion – Towards Socially Engaged Archaeology. Sprawozdania Archeologiczne 68: 9-24.
Kajda K., Marx A., Pawleta M. et al. 2017. Archaeology, Heritage and Social Value. The Public Perspectives on European Archaeology. European Journal of Archaeology 21: 1-22.
Moshenska G. 2015. Curated Ruins and the Endurance of Conflict Heritage. Conservation and Management of Archaeological Sites 17: 77-90.
Pawleta M. 2016. Przeszłość we współczesności. Studium metodologiczne archeologicznie kreowanej przeszłości w przestrzeni społecznej. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.
Zalewska A. 2013. Relevant and Applied Archaeology. The Material Remains of the First World War: Between “Foundational” and “Biographical” Memory, Between “Black Archaeology” and “Conflict Archaeology”. Sprawozdania Archeologiczne 65: 9-50.

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*