Archeologia obozu koncentracyjnego: miejsce – rzeczy – wspomnienia na przykładzie terenu dawnego KL Plaszow


Kamil Karski

 

Wstęp

Niedawno Paweł Kubicki (2015) podjął próbę interpretacji współczesnego Krakowa przez pryzmat figur labiryntu i palimpsestu. Ostatnia z nich jest również częstą metaforą używaną do opisu stanowisk archeologicznych, jako elementów wpisanych w krajobraz. Stanowiska archeologiczne, całe krajobrazy ulegają ciągłym przemianom i rewaluacjom (Bailey 2007; por. Zalewska 2013, s. 35; tam dalsza literatura). Omawiając zjawisko palimpsestu Kubicki (2015, s. 28) pisze,że jest ono:

 

[…] włączone w globalny obieg kulturowy miasta, których tradycyjne znaczenia ulegają dekonstrukcji, dalej cytując Ewę Rewers (2005): palimpsest jako figura ponowoczesnego miasta oraz ponowoczesnej koncepcji tożsamości, kwestionuje samą postać konstruktora, posiadacze tego kto wie. Palimpsest należy bowiem do wszystkich, którzy zostawili na nim swój ślad, lecz nikt nie ogarnia całości zapisu, ponieważ zapisuje tylko jedną jego warstwę.

 

Swoje rozważania koncentruje głównie w obrębie przestrzeni krakowskiego Starego Miasta. Otwarte pozostaje jednak pytanie na ile można wykorzystać metaforę palimpsestu do szczególnego typu stanowisk, jakim są miejsca związane z bliską przeszłością całego miasta. Takim przykładem może być teren dawnego KL Plaszow, zlokalizowanego w krakowskiej dzielnicy Podgórze. Pozbawione instytucjonalnej opieki miejsce-po-obozie (ang. campscape; por. van der Larse et al. 2017) ulega ciągłym przekształceniom (ryc. 1-2).

Ryc. 1
Rycina 1. Miejsce-po-obozie: teren dawnego KL Plaszow, Kraków. Obecnie Pomnik Ofiar Faszyzmu (proj. Witold Cęckiewicz), nazywany potocznie Pomnikiem Wyrwanych Serc, znajduje się na terenie miejsca straceń – grobu masowego, określanego przez więźniów jako „Cipowy Dołek”. Pierwotnie w tym miejscu znajdował się wybudowany w latach 1855-1856 szaniec polowy FS-22, wchodzący w skład umocnień Twierdzy Kraków (fot. K. Karski).

 

 
Ryc. 2
Rycina 2. Miejsce-po-obozie: teren dawnego KL Plaszow, Kraków. Obecnie na Starym Cmentarzu Żydowskim Gminy Podgórskiej odsłonięte są zachowane piwnice grobowe. W okresie funkcjonowania obozu w miejscu tym wzniesiono baraki kwarantanny i łaźnie (fot. K. Karski).

 

Celem artykułu jest przedstawienie projektu badawczego dotyczącego terenów dawnego KL Plaszow oraz omówienie wstępnych wyników prac terenowych. W pierwszej części poniższego artykułu postaram się zarysować problematykę badań archeologicznych na terenach dawnych obozów koncentracyjnych w Polsce. Następnie przedstawię historię samego obozu, wraz z jego specyfiką i zmianami terenowymi, jakich dokonano w okresie powojennym. W ostatniej części omówione zostaną projekt i rezultaty zrealizowanych badań. W zakończeniu podejmę próbę odpowiedzi na pytanie czy relikty i artefakty odnajdywane w miejscach cmentarzy wojennych, mogił, czy dawnych obozów uzyskują status świadka/dowodu zaistniałych zdarzeń (por. Sturdy Colls 2012, s. 85-88, 2015a, s. 3-5, 2015b, s. 61) i jak mogą posłużyć do edukacji na temat miejsc Zagłady (ryc. 3).

 

 
Ryc. 3
Rycina 3. Miejsce-po-obozie: teren dawnego KL Plaszow, Kraków. Centralnym punktem obozu był plac apelowy, wzniesiony na gruntach Nowego Cmentarza Żydowskiego Gminy Krakowskiej. W 2014 roku uczytelniono jego powierzchnie poprzez wysypanie kamiennego tłucznia. Obecnie teren ten ponownie porasta trawą, choć zarys placu jest nadal dobrze widoczny. Po prawej stronie rysują się współczesne zabudowania mieszkalne znajdujące się w miejscu Wachkaserne – koszar (fot. K. Karski).

 

Badania archeologiczne obozów koncentracyjnych w Polsce – kontekst i przykłady

Do połowy lat 80. XX wieku na terenie byłych obozów drugowojennych nie prowadzano badań szeroko płaszczyznowych. Wyjątek stanowią wykopaliska na terenie KL Auschwitz zrealizowane w rejonie komory gazowej i krematorium III w 1967 roku. W ich trakcie pozyskano około 16 tysięcy przedmiotów osobistych ofiar, które trafiły do Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau dopiero w ubiegłym roku (Cajzer 2017). Pierwsze badania archeologiczne, które zostały zorientowane na rozpoznanie nieistniejących zabudowań byłego obozu i grobów masowych, przeprowadzono z inicjatywy Łucji Pawlickiej-Nowak w Obozie Zagłady Kulmhof am Ner w Chełmnie. Objęły one dotąd dwa zakończone etapy, zrealizowane w latach 1986-1987 oraz 1997-2005 (Pawlicka-Nowak 2004, 2015). Kolejny, trzeci etap badań jest kontynuowany obecnie (Badania archeologiczne… 2016). W trakcie pierwszego etapu badań zlokalizowano masowy grób i obiekt, któremu przypisano funkcję polowego krematorium. W kolejnych latach, celem badań było rozpoznanie bezpośredniego otoczenia współczesnego kościoła, ruin pałacu, znajdującego się na terenie upamiętnienia oraz wykonanie wierceń sondażowych na powierzchni 3 ha na terenie przedwojennej posiadłości. W trakcie prac pozyskano głównie przedmioty osobiste ofiar.

 

Przełomowe okazały się badania archeologiczne na terenie byłego Obozu Zagłady w Bełżcu, które wyprzedzały powstanie w tym miejscu nowego upamiętnienia. Przeprowadzono je pomiędzy 1997-1999 rokiem na zlecenie Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa pod kierownictwem Andrzeja Koli. W trakcie badań zastosowano rozwinięta metodę wierceń geologicznych, wykonywanych w oparciu o przygotowaną siatkę arową (krytyka metodyki badań u Weiss 2003). Pracami terenowymi objęto cały obszar przyszłego upamiętnienia. Na podstawie analizy pozyskanych rdzeni udało się wskazać miejsca 33 grobów masowych. Obiekty nie będące jamami grobowymi poddano dalszym badaniom sondażowym. Jedynie czterem obiektom przypisano konkretną funkcję (m.in. jamy odpadkowej po produktach medycznych, baraku, gdzie odbierano więźniom przedmioty osobiste i możliwych reliktów komór gazowych; Kola 2000a, 2015; por. Stromski 2012, s. 162).

 

Podobną metodykę prac zastosowano w latach 2000-2001, gdy z inicjatywy Muzeum Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego we Włodawie, podjęto rekonesans terenu dawnego Obozu Zagłady w Sobiborze. Pracami tymi również kierował Andrzej Kola. W trakcie badań zlokalizowano 7 masowych mogił oraz 5 obiektów nieruchomych (Kola 2000b, 2001). Niestety prac tych nie kontynuowano. W 2004 roku przeprowadzono natomiast prospekcję geofizyczną. Wskazano wówczas anomalie, które wstępnie połączono z budynkami fryzjerni, silnikiem wysokoprężnym do produkcji spalin i komorami gazowymi. Mimo obiecujących efektów, dalsze prace wznowiono dopiero w 2007 roku. Badania przeprowadzono w ramach konsorcjum polsko-izraelskiego, pod kierownictwem Wojciecha Mazurka i Yorama Haimiego (Gilead et al. 2009), a od 2013 roku również z przedstawicielem Komitetu Sterującego pracami nad upamiętnieniem byłego obozu, Ivarem Schute z Holandii. Od 2011 roku prace przybrały charakter wykopalisk szeroko płaszczyznowych, a ich celem było odtworzenie topografii obozu III. Łącznie zarejestrowano ponad 700 obiektów nieruchomych. Ich układ pozwolił na domniemanie przebiegu tzw. Himmelfahrtstrasse –  drogi prowadzącej bezpośrednio do komór gazowych, „kasy”, gdzie przejmowano rzeczy od więźniów w fikcyjny depozyt oraz obiektu E/2001 – prawdopodobnej strzelnicy. Zlokalizowano także nieznany dotychczas grób masowy (Bem, Mazurek 2012). W latach 2012-2016 rozpoznano m.in. Vorlager (przedpole obozowe), groby masowe w obrębie Lagru III, relikty baraku Sonderkommando, tunel ucieczkowy, miejsca naziemnych krematoriów, stopniowo rekonstruując topografię założenia przestrzennego obozu zagłady.

 

Oprócz klasycznych wykopalisk archeologicznych, część z rozpoznawanych terenów poobozowych była głównie przedmiotem badań nieinwazyjnych, wykorzystujących powierzchniowe i geofizyczne metody prospekcji oraz analizę fotografii lotniczych. Obok wspomnianych badań przeprowadzonych w Sobiborze, w 2010 roku w ramach interdyscyplinarnego projektu Sztutowo czy Stutthof? Oswajanie krajobrazu kulturowego na terenie dawnego obozu przeprowadzono badania powierzchniowe, geomatyczne, geofizyczne i analizę dostępnych zdjęć lotniczych (Banaszek 2011, s. 27-31). Celem projektu było określenie charakteru i stopnia przekształcenia struktury przestrzennej obozu oraz określenie głównych zagrożeń względem terenów pozostających poza współczesnym upamiętnieniem. W 2016 roku, po licznych doniesieniach medialnych o przedmiotach należących najprawdopodobniej do więźniów obozu znajdowanych w okolicznych lasach, rozpoczęto systematyczne badania wykopaliskowe pod kierownictwem Aleksandra Kwapińskiego. W zamierzaniu prace te mają być kontynuowane w przeciągu czterech kolejnych lat. W trakcie badań odkryto przedmioty wykonane przez więźniów, numery obozowe, czy fragmenty porcelany (Kisińska 2017).

 

Odrębne przedsięwzięcie stanowi rozpoczęty przez Caroline Sturdy Colls Holocaust Landscape Project, skupiający się na rozpoznaniu byłego obozu w Treblince (Sturdy Colls 2012). Ze względu na stopień zachowania terenu badania w Treblince miały wymiar szczególny. Opierały się one głównie na wykonaniu dokładnej inwentaryzacji terenu dawnego obozu i pomiarów, następnie zaś zastosowaniu metod prospekcji geofizycznej, by wreszcie w 2013 roku przeprowadzić badania powierzchniowe i niewielkie prace wykopaliskowe. Badania przygotowano w rejonie „strefy śmierci”, części administracyjnej, odnajdując liczne zabytki, m.in. flizy ze stemplem fabryki z Opoczna, kapsle, naczynia emaliowane, scyzoryk, broszkę w kształcie róży (Prace archeologiczne… 2014).

 

Historia KL Plaszow

Obóz pracy przymusowej w KL-Plaszow powstał jesienią 1942 roku na zarządzenie dowódcy SS i Policji na Dystrykt Krakowski SS-Oberführera – Juliana Schernera jako Zwangsarbeitslager Plaszow des SS- und Polizeiführers im Distrikt Krakau (ZAL Plaszow) (por. Kunicka-Wyrzykowska 1982). W styczniu 1944 roku przekształcono go w obóz koncentracyjny Konzentrationslager Plaszow bei Krakau (KL Plaszow) (Kotarba 2009, s. 24-25, 2017, s. 68).

 

Jak pisze Ryszard Kotarba (2017, s. 68) można wyróżnić trzy zasadnicze okresy funkcjonowania obozu. Pierwszy trwał od początku jego założenia do lata 1943 roku. Główne prace polegały na przystosowaniu zajętego terenu na potrzeby infrastruktury obozowej. Początkowo szacowano, że wykorzystana zostanie powierzchnia ok. 15 ha, na którą przesiedlonych zostanie ok. 4-5 tysięcy więźniów.

 

Prace budowlane rozpoczęto w drugiej połowie 1942 roku. W pierwszym etapie funkcjonowania obozu, charakteryzują się one chaotycznym i nierównomiernym zagospodarowaniem terenu. Skoncentrowano się wówczas na budowie podstawowej infrastruktury obejmującej oprócz kilkudziesięciu baraków mieszkalnych, pralnię, umywalnię, kuchnię, latryny i niewielką część przemysłową. W tym czasie zaplanowane zostały również inne budynki, w części administracyjnej obozu – monumentalne czworoboczne koszary, budynek komendantury, magazyny, wytyczono także plac apelowy. Większość z robót była skoncentrowana na zniszczeniu i zaadoptowaniu terenu cmentarzy żydowskich –  Starego Cmentarza Żydowskiego Gminy Podgórskiej i Nowego Cmentarza Żydowskiego Gminy Krakowskiej (por. Gawron 2012, s. 396-397). Pierwszych więźniów skoszarowano zimą 1942 roku.

 

13 marca 1943 roku rozpoczęła się akcja likwidacji krakowskiego getta. W trakcie jej trwania zginęło ok. 2000 osób, których ciała pogrzebano w masowym grobie na terenie obozu przy północnej granicy Starego Cmentarza Żydowskiego (szacunki w Kotarba 2009, s. 31, 166; por. Biberstein 1985, s. 108). Większość ludzi pozostałych przy życiu przesiedlono wówczas do obozu płaszowskiego.

 

Latem 1943 roku zaadaptowano dawny dom Bractwa Pogrzebowego („Szary Dom” – istniejący do dziś) na potrzeby aresztu obozowego. W tym czasie na zarządzenie dowódcy SS i Policji w dystrykcie krakowskim utworzono obóz „wychowawczy” dla Polaków. W przeciągu całego roku 1943 roku do ZAL Plaszow trafiali więźniowie z likwidowanych obozów pracy i gett Generalnego Gubernatorstwa. Część z nich została skierowana do obozów pracy przy zakładach przemysłu zbrojeniowego w dystrykcie radomskim (Awtuszewska-Ettrich 2008, s. 276-280). Zimą 1943 roku zmieniono dotychczasowe miejsce egzekucji (obszar przy północnej granicy Starego Cmentarza Gminy Podgórskiej) na rejon dawnego szańca FS-21 „Wola Duchacka”, który z czasem w gwarze obozowej określano jako „Hujowa Górka” (H-Górka).

 

Intensyfikacja prac budowlanych miała miejsce na przełomie lata i jesieni 1943 roku. Ostatecznie obóz, już po przemianowaniu na koncentracyjny, rozrósł się do powierzchni ok. 80 ha i osiągnął maksymalny zasięg. Jak pisze Ryszard Kotarba (2009, s. 40-41):

 

[…] w pierwszej połowie 1944 roku trwała wciąż rozbudowa KL Plaszow i niektóre inwestycje były bardzo poważne, ale jak się okazało spóźnione. Chwila, kiedy obóz osiągnął punkt szczytowy rozwoju, była jednocześnie momentem decyzji o jego likwidacji. Zachowane plany obozu przedstawiają kolejne etapy jego rozbudowy. Pierwszy z początkowej fazy (lipiec 1943 roku), pokazuje obóz jeszcze dość chaotycznie zabudowany, z placem apelowym w miejscu masowych grobów żydowskich, terenem koło ul. Wielickiej i zabudowanym częściowo obszarem przemysłowym. Na drugim planie datowanym na marzec 1944 roku, zaznaczono już zabudowę w pobliżu Wielickiej, ale bez bocznicy kolejowej, zabudowane nowe tereny przemysłowe i na nowo wytyczony plac apelowy. Trzeci plan – niedatowany, z lata 1944 roku obrazuje pełną zabudowę, linię kolejową i włączoną ul. Pańską z budynkami, a także naniesione planowane obiekty. Gdy się je porównuje, widać, że konsekwentna rozbudowa zmierzała do stworzenia obozu koncentracyjnego posiadającego wszelkie urządzenia i obiekty niezbędne do jego normalnego funkcjonowania, a jednocześnie do eksterminacji bezpośredniej więźniów i niszczenia ich przez nadludzką pracę.

Wydzielono zasadnicze części – niemiecką, znajdującą się we wschodniej części obozu, w której znajdowały się komendantura i koszary. Powstał także lazaret i baraki SS. Dla oficerów i komendanta obozu, Amona Götha zaadaptowano przedwojenne domy przy obecnej ulicy Heltmana. Wykorzystano również starsze budynki przy głównej bramie obozu, w których umieszczono centralę telefoniczną, wartownię i posterunek; właściwą część obozowa– przeznaczona dla więźniów, wraz z obiektami towarzyszącymi (sektorem szpitalnym, kuchnią, budynkami gospodarczymi i łaźnią itp.), zbudowano na północ i na południe od obecnej ul. Jerozolimskiej. Część drugą, między ul. Jerozolimską a Pańską, przeznaczono na warsztaty. Każda z wymienionych części była oddzielona wewnętrznymi ogrodzeniami i bramami. W części więźniarskiej w drugim etapie wzniesiono ponadto budynki nowej łaźni, odwszalni i kwarantanny (na terenie starego cmentarza). Wybudowano również nowy plac apelowy. Zniwelowano dawne miejsca masowych egzekucji na starym cmentarzu i tzw. H-Górce, częściowo je zabudowując i przenosząc miejsce straceń na obszar szańca FS-22. Plany rozbudowy obejmowały także rozwinięcie infrastruktury, w tym doprowadzenie do centralnej części obozu kolei. W tym celu, 10 lipca 1944 roku na zarządzenie komendanta obozu zorganizowano wysadzenie budynku monumentalnej hali przedpogrzebowej Nowego Cmentarza Żydowskiego, która znajdowała się na trasie przebiegu nowej magistrali (Zbroja 2013, s. 38-39) (ryc. 4-6).

 

Ryc. 4
Rycina 4. Fotografia w kierunku północno-wschodnim, ukazująca częściowo plac apelowy i zabudowania sektora mieszkalnego dla więźniów w rozciągających się w stronę ulicy Swoszowickiej (źródło: Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej-Okręgowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Oddział w Krakowie, syg. IPNKr-2-15-4-53).

 

 
Ryc. 5
Rycina 5. 10 lipca 1944 roku: wysadzenie częściowo rozebranej już hali przedpogrzebowej na Nowym Cmentarzu Żydowskim Gminy Krakowskiej (źródło: Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej-Okręgowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Oddział w Krakowie, syg. IPNKr-2-15-4-75).

 

 
Ryc. 6Rycina 6. Fotografia wykonana z wieży zlokalizowanej w Cipowym Dołku w kierunku wschodnim. Widoczna jest część przemysłowa obozu, w dalszym planie część mieszkalna z placem apelowym, częściowo zachowany budynek hali przedpogrzebowej oraz koszary i „Szary Dom” (źródło: Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej-Okręgowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Oddział w Krakowie, syg. IPNKr-2-15-4-40).

 

Z powodu pożarów rozrzedzono zwartą zabudowę i wykopano stawy przeciwpożarowe. Nastąpiła rozbudowa części przemysłowej, powstały dalsze warsztaty, w których ulokowano nowe firmy na tzw. Neue Gelände. W czerwcu 1944 roku w obozie znajdowało się 24 tys. ludzi, a wzniesionych było ok. 200 niezależnych budynków.

 

Trzeci etap funkcjonowania obozu łączy się z ogólną sytuacją wojenną i działaniami mającymi na celu wygaszenie działalności obozu. W maju 1944 roku przeprowadzono wielką selekcję, w wyniku której ok. 1400 osób wysłano do KL Auschwitz. Od czerwca przez Płaszów przechodziły transporty Żydów z Węgier i likwidowanych obozów z dystryktu lubelskiego i rzeszowskiego. Część więźniów została skierowana do innych obozów: Gross-Rosen, Mathausen, Auschwitz, Ravensbrück i Buchenwald. Od września rozpoczęto ekshumacje ciał ofiar z grobów masowych, a następnie ich spopielenie. Wraz z ostatnimi miesiącami 1944 roku prace rozbiórkowe baraków dobiegły końca. Ostatecznie KL Plaszow przestał istnieć w styczniu 1945 roku (Gawron 2012, s. 421).

 

Opuszczony obóz został zajęty przez wojska sowieckie. Zachowane budynki wykorzystano jako magazyny. Wstęp na teren byłego obozu był wzbroniony. W sprawozdaniu Zarządu Miejskiego z tego okresu informowano o obecności żołnierzy ZSRR, którzy zajmują się burzeniem pozostałych budynków i usuwaniem zasieków z drutu kolczastego (Kotarba 2009, s. 154; por. Kocik 2016, s. 100).

 

Pierwsze badania dokumentacyjne i historyczne rozpoczęły się w 1945 roku za zgodą komendantury wojsk sowieckich. Badaniami z ramienia Głównej Komisji Badań Zbrodni Niemieckich zostały zrealizowane dopiero późnym w drugiej połowie 1945 roku. Wówczas zebrano relacje świadków, dokumenty, fotografie i plany obozu (Kotarba 2009, s. 31, 2016a, s. 29).

 

Ze względu na specyfikę obszaru byłego obozu, teren w okresie powojennym nie stanowił bezpośredniego obszaru robót budowlanych. Sytuacja uległa zmianie wraz z podjęciem działań inwestycyjnych i budową zbiornika „Krzemionki” z przyłączami w latach 50. Dalszą rozbudowę kontynuowano w związku z  projektowanym ujęciem wody z Raby w 1973 roku. Krajobraz terenów poobozowych został również zmieniony poprzez częściową rekonstrukcję szańca FS-22 i wzniesienie Pomnika Ofiar Faszyzmu autorstwa Witolda Cęckiewicza w latach 60. XX wieku (por. Karpińska et al. 2015, s. 129-131). Przez kolejne dziesięciolecia na terenie dawnego obozu planowano zaaranżować obszary zielone, w ramach m.in. „Parku Kontemplacyjnego”, w którym oprócz zieleni przewidziano też funkcję miejsca pamięci.

Pierwszym całościowym opracowaniem terenu było jednak dopiero Studium historyczno-konserwatorskie terenu byłego obozu koncentracyjnego Płaszów wraz z projektem Parku Pamięci z 1995 roku, autorstwa zespołu kierowanego przez Jarosława Żółciaka, stanowiące podstawę do wpisu omawianego obszaru do rejestru zabytków w 2002 roku (por. Gawron 2012, s. 423).

 

Archeologia obozu koncentracyjnego: KL Plaszow jako stanowisko archeologiczne

Obecnie część terenu dawnego obozu uległa daleko idącym przekształceniom. Duża część reliktów architektonicznych i zmian antropogenicznych z okresu wojennego jest dziś nieczytelna. Postępująca wegetacja roślinności, liczne nasadzenia drzew i powojenne przekształcenia terenu powodują, że miejsce-po-obozie uległo zatarciu a jego granice są nieostre. Widoczne jest to zwłaszcza we wschodniej części dawnego obozu, gdzie na przełomie lat 80. i 90. ubiegłego stulecia powstało duże osiedle mieszkaniowe „Kabel”.

Bogaty zbiór archiwaliów (ok. 200 zdjęć z czasu funkcjonowania obozu oraz relacje świadków – byłych więźniów obozu), wcześniejsze opracowania urbanistyczne i historyczne oraz doświadczenia innych projektów badawczych dały podstawę do przygotowania ogólnej koncepcji badań archeologicznych na terenie dawnego KL Plaszow.

 

W skład projektowanych badań weszły: rozpoznanie terenów poobozowych metodami nieinwazyjnymi oraz badania wykopaliskowe. Zakres prac został przygotowany tak, aby w sposób możliwie pełny przeprowadzić badania nieinwazyjne, uzupełniając je weryfikacyjnymi badaniami wykopaliskowymi. W pierwszym etapie skupiono się przede wszystkim na pracach dokumentacyjnych i analitycznych. Przygotowano analizę dostępnych w domenie publicznej ortofotomap (m.in. na państwowej platformie skupiającej dane przestrzenne – www.geoportal.gov.pl oraz GoogleEath) z uzupełnieniem zebranych danych o ortofotomapę i numeryczny model powierzchni terenu (NMT) wykonane zimą 2016 roku.

Na tym etapie zestawiono wyniki kwerendy archiwalnej dotyczącej fotografii lotniczych, wykonanych przez Sebastiana Różyckiego we współpracy z Komisją Rabiniczną ds. Cmentarzy przy Naczelnym Rabinie Polski. Razem z przeprowadzonym rozpoznaniem terenowym pozwoliło to na określenie charakteru i stopnia zachowania reliktów architektonicznych i przekształceń terenu. Po porównaniu wyników obu metod częściowo czytelna stała się topografia byłego obozu oraz zmiany, jakie zaszły na tym terenie w okresie powojennym. W okresie zimowym widoczne są relikty architektoniczne posiadające wyraźna formę terenową. Dotyczy to głównie dwóch zachowanych rynsztoków, znajdujących się w części gospodarczej i przemysłowej dawnego obozu, fragmentów lodowni oraz szpitala SS. Brak gęstego poszycia roślinnego niskiego piętra (traw, krzewów) umożliwił dodatkowo obserwacje nasypu szańca polowego FS 21 (H-Górki), który dotąd nie był wyraźnie czytelny. Analiza pochodnych NMT i ich interpretacja, pozwoliła na określenie czytelnych terenowo reliktów architektonicznych i śladów niwelacji pod poszczególne baraki. Należy uznać, że zachowały się one niemal na całym terenie byłego obozu. Są one widoczne zwłaszcza w sektorze przemysłowym, częściowo niedostępnym i silnie porośniętym przez roślinność. Dzięki temu możliwa była ocena stopnia zachowania autentyczności terenu, czytelnej poprzez jego antropogeniczne ukształtowanie. Na tej podstawie wskazano również powojenne zmiany terenu, np. wyraźnie odznaczające się późniejsze przekopy wzdłuż sieci kanalizacyjnej i gazowej.

 

W dalszym toku prac przeprowadzono badania geomagnetyczne, którymi objęto powierzchnię ok. 20 ha. Wskazane anomalie można częściowo interpretować jako pozostałości rynsztoków, znajdujących się przy niektórych budynkach, czy obozowej kanalizacji. W przypadku badań na terenie starego cmentarza wskazano potencjalne miejsce funkcjonowania kotłów nagrzewających wodę w obozowych łaźniach.

 

W zdecydowanie mniejszej skali przeprowadzono badania georadarowe, elektromagnetyczne i elektrooporowe. Szczegółowe lokalizacje pod serie badań nieinwazyjnych zostały wskazane w taki sposób, aby możliwe było zweryfikowanie ich przez planowane badania wykopaliskowe lub w miejscach, które z takich badań zostały wykluczone ze względów etycznych. Badaniami objęto m.in. domniemane zasypisko przy kamieniołomie na terenie starego cmentarza, czy rejon dawnych łaźni. Poza obszarem cmentarza przebadano rejon baraku nr 24, miejsce kuchni obozowej oraz domniemanego stawu przeciwpożarowego. Ostatnim z etapów nieinwazyjnych badań archeologicznych zaplanowanym na lata 2016-2017 były przeprowadzone wiosną badania powierzchniowe z użyciem detektorów metali, przy uwzględnieniu przedmiotów zalegających bezpośrednio na powierzchni gruntu. Dodatkowo całość prac została uzupełniona o aktualizację inwentaryzacji terenu, w trakcie której wskazano na ponad 60 lokalizacji z dobrze czytelnymi reliktami architektonicznymi (ryc. 7-8).

 

Ryc. 7
Rycina 7. Miejsce-po-obozie: teren dawnego KL Plaszow, Kraków. Współcześnie Hala Przedpogrzebowa zachowana jest w formie trwałej ruiny (fot. K. Karski).

 

 
Ryc. 8
Rycina 8. Miejsce-po-obozie: teren dawnego KL Plaszow, Kraków. Relikty architektoniczne warsztatów metalowych (fot. K. Karski).

 

Mając na uwadze specyfikę terenu poobozowego i szczególny wymiar badań, każdorazowo zakres prac konsultowano z Komisją Rabiniczną do Spraw Cmentarzy. Ze względu na charakter miejsca, z obszaru badań inwazyjnych całkowicie wyłączono teren dwóch cmentarzy żydowskich oraz miejsc grobów masowych: pierwszy z czasów likwidacji getta i początków funkcjonowania obozu oraz dwóch pozostałych na terenie poaustriackich fortyfikacji.

 

Badania wykopaliskowe na terenie dawnego obozu przeprowadzono w okresie pomiędzy połową maja a końcem lipca 2017 roku. Ich głównym celem była weryfikacja znanej topografii obozu i ich odniesienie do źródeł archiwalnych. Ze względu na fakt, że badania te stanowią pierwsze profesjonalne wykopaliska archeologiczne, koncentrujące się na okresie funkcjonowania obozu w tym miejscu, miały one charakter prac rozpoznawczych. Dzięki nim w przyszłości możliwe będzie określenie kierunku dalszych prac oraz podstaw skutecznej opieki konserwatorskiej.

 

Przygotowany program badań zakładał konkretne cele badawcze, polegające na rozpoznaniu baraku męskiego nr 24, rejestracji reliktów dwóch pralni i latryny męskiej (budynki nr 23, 27, 32) oraz piekarni (budynek nr 38). Następnie przystąpiono do zbadania sektora szpitalnego tj. budynku domniemanego polskiego szpitala (budynek nr 17) oraz baraku oddziału chirurgii (budynek nr 20). W części kobiecej rozpoznano domniemany staw przeciwpożarowy oraz miejsce po baraku dla dzieci, tzw. Kinderheimie (budynek nr 5). W części przemysłowej natomiast otwarto wykopy w rejonie ślusarni i blacharni (budynek nr 84), papierni (budynek nr 90) i drukarni (budynek nr 92). Uzupełnieniem prac były niewielkie wkopy sondażowe, pozwalające określić charakterystykę nawarstwień w sektorze gospodarczym dawnego obozu.

W trakcie prac zostały zarejestrowane relikty architektoniczne i nawarstwienia związane z funkcjonowaniem obozu. Niemal bezpośrednio pod humusem zalegały poziomy dróg obozowych. Większość z nich wykonana była dwuetapowo. Wierzchnia warstwa ułożona była z drobnego tłucznia wapiennego, który był pozyskiwany w pobliskich wapiennikach. Poniżej znajdowały się większe kamienie, głazy i fragmenty macew, pochodzące ze zdewastowanych cmentarzy. Do pracy przy budowie obozowych dróg wykorzystywano m.in. wagony, ciągnięte głównie przez kobiety po łatwo demontowanych szynach, całość utwardzono dzięki przejazdom specjalnego walca (por. Awtuszewska-Ettrich 2008, s. 246) (ryc. 9-10).

 

 
Ryc. 9
Rycina 9. Zbiorczy fotogram, pokazujący zakres badań w obrębie baraku męskiego nr 24 (fot. I. Pieńkos, oprac. K. Karski).

 

 
Ryc. 10
Rycina 10. Dolny fragment macewy użyty do brukowania traktu pomiędzy barakami. W ostatniej linii czytelna jest sentencja „Niech jej dusza związana będzie węzłem życia” (fot. K. Karski; odczyt. K. Ożóg).

 

W trakcie prac przy obozowej piekarni (północno-wschodni narożnik) udało się również uchwycić poziomy wcześniejszych dróg. Odsłonięto m.in. żużlową drogę obramioną krawężnikiem, poniżej natomiast kolejny trakt, zbudowany z wapiennych kamieni z dodatkowym niewielkim kanałem odpływowym, który biegł najprawdopodobniej wzdłuż wschodniej ściany pierwotnego budynku. Można domniemywać, że jest to droga pochodząca z czasów przedwojennych, gdy w tym budynku funkcjonowało sanatorium dla dzieci zarażonych gruźlicą prowadzony przez Towarzystwo Ochrony Zdrowia (Kotarba 2009, s. 49).

Wzdłuż dróg często kopano otwarte rynsztoki. Duże odpływy znajdowały się wzdłuż głównych traktów obozowych, np. Indutriestraße, pomniejsze wzdłuż baraków. Widoczne jest to zwłaszcza w przypadku badań przy baraku nr 24, gdzie odkryto kanał, w którym znajdowały się liczne zabytki. Te trafiły tam najprawdopodobniej w trakcie rozbiórki budynku. Zlokalizowano też elementy kanalizacji – wewnątrz baraku nr 17 – domniemanego „polskiego” szpitala, gdzie odkryto betonową rurę. Dodatkowo na części z betonowych segmentów czytelne były daty (odpowiednio: 16 X 43, 20 X 43 oraz 22 XII 43). W przypadku pralni i latryn, odpływy znajdowały się wewnątrz budynków. Było to widoczne zwłaszcza w budynku latryny męskiej, gdzie pośrodku umiejscowiono rynsztok z fragmentarycznie zachowaną betonową płytą na dnie. W przypadku pralni odpływ był w całości wybetonowany i znajdował się najprawdopodobniej przy południowej ścianie budynku (ryc. 11).

 

Ryc. 11
Rycina 11. Badania w miejscu baraku nr 17 – „polskiego szpitala”. Widoczne są relikty chodników, fundamenty baraków i kanalizacja (fot. K. Karski).

 

W większości przypadków same baraki stanowiły budynki o lekkiej konstrukcji drewnianej, wspartej na płytkim fundamencie. Obraz tego stanu rzeczy dają wyniki badań przeprowadzonych w rejonie baraku męskiego nr 24. Na archiwalnej fotografii widoczna jest południowa cześć budynku. Wyraźnie odznacza się podmurówka biegnąca wzdłuż dłuższej ściany. Na krótszych zastosowano ją jedynie w celu wypoziomowania ścian, nie wzdłuż całej ich długości. Pod względem archeologicznym, najlepiej czytelne relikty muru znajdują się w wykopie nr 7. Fundament posadowiony był stosunkowo płytko w ziemi, bezpośrednio pod warstwą kamieni związanych zaprawą znajduje się negatyw wkopu fundamentowego, wyraźnie odróżniającego się od żółtawego piasku. W przypadku pozostałych budynków na szczególną uwagę zasługują baraki męskiej latryny (budynek nr 32) i dawnego budynku piekarni (budynek nr 38). Fundamenty dłuższych ścian latryny były wykonane z kamieni złączonych zaprawą, na których wykonano wylewkę. Przy budynku piekarni zarejestrowano mur wykonany z wapiennych kamieni, łączonych dużą ilością zaprawy. Stanowi on najpewniej ślad po przebudowie budynku TOZ-u, właśnie na cele piekarni. Świadczyć o tym mogą poziomy bruków i dróg, które odkryto poniżej lica opisywanego muru. Choć sama piekarnia była wzniesiona w technice podobnej do fachwerku (z cegieł z drewnianymi zastrzałami), nie odnaleziono dużej ilości destruktu ceglanego. Najprawdopodobniej materiał budowlany został wykorzystany ponownie po wojnie. Relikty ceglane odkryto natomiast w odsłoniętym fragmencie baraku nr 31 – magazynie żywnościowym, gdzie zarejestrowano podmurówkę oraz przy krótszej ścianie pralni (budynek nr 27). Niekiedy stosowano też betonowe fundamenty, głównie w części przemysłowej obozu, których relikty są obecnie czytelne (np. przy ślusarni i blacharni – budynku nr 84). Niestety część pomieszczeń została niemal całkowicie rozebrana. W miejscu dawnych pralni zarejestrowano praktycznie wyłącznie rozebrane fragmenty budynków i luźny materiał budowlany. Bardzo trudno jest zatem określić, gdzie w rzeczywistości znajdowały się poszczególne baraki, zwłaszcza, że posiłkując się dokumentacją archiwalną stanowiły one raczej ciąg kilku budynków połączonych wspólnym dachem. Zasadniczym wyznacznikiem mogą być tutaj terasowe niwelacje, pozwalające na potencjalną rekonstrukcję tego założenia i zachowany w całości betonowy rynsztok.

 

Oprócz zabytków architektonicznych, nieruchomych w trakcie wykopalisk pozyskano ok. 3000 przedmiotów, głównie fragmentów zniszczonych naczyń, butelek i części konstrukcyjnych baraków. Dużą grupę zabytków stanowią gwoździe, które znalazły się w ziemi w trakcie prac rozbiórkowych baraków, przeprowadzonych w końcu 1944 roku. Pośród przedmiotów, szczególną funkcję pełnią przedmioty osobiste więźniów obozu, np. szczoteczka do zębów, fragmenty grzebieni, guziki, sztućce i naczynia emaliowane, buteleczki i pojemniki po lekach. Cześć z nich przeniesiona została przez Żydów z getta w Podgórzu, a wcześniej z miasta – miejsc w których żyli i pracowali przed wojną. Dotyczy to m.in. fragmentu filiżanki, pochodzącej najprawdopodobniej ze Szpitala Żydowskiego w Krakowie. Unikatowym zabytkiem są fragmenty opasek z gwiazdą Dawida. Przedmioty te stanowią niezwykły, a zarazem tragiczny dowód życia obozowego, który obecnie jest odkrywany przez archeologów (ryc. 12-14).

 

Ryc. 12
Rycina 12. Wybór łyżek znalezionych w trakcie badań na terenie baraku nr 24 (fot. K. Karski).

 

 
Ryc. 13
Rycina 13. Wybór tzw. szkła aptecznego pozyskany w trakcie badań (fot. K. Karski).

 

 
Ryc. 14
Rycina 14. Wybór naczyń emaliowanych znalezionych w trakcie badań wykopaliskowych (fot. K. Karski).

 

Zakończenie

Przygotowany program badań archeologicznych na terenie dawnego KL Plaszow został opracowany z uwzględnieniem specyfiki miejsca-po-obozie. Oprócz historii omawianego miejsca, wykorzystano również doświadczenia innych projektów archeologicznych. Dzięki temu możliwe było określenie charakteru prac nieinwazyjnych i wykopaliskowych, a w dalszym etapie również sposobu postępowania z zabytkami. W trakcie prac uwzględniono okres funkcjonowania obozu, ale także jego powojenne losy. Dzięki temu możliwe stało się określenie podstaw do skutecznej ochrony konserwatorskiej i zabezpieczenia obszaru uznanego prawnie za zabytek.

 

Omawiane badania wyprzedzały powstanie nowego Muzeum – Miejsca Pamięci na terenie dawnego KL Plaszow. Dzięki przeprowadzeniu kompleksowego rozpoznania terenowego ustalono w jakim stopniu zachowały się relikty architektoniczne i przemiany krajobrazu, związane z funkcjonowaniem obozu. Wyniki badań archeologicznych, wraz z badaniami historycznymi stały się podstawą do częściowego określenia scenariusza przyszłego upamiętnienia, przy założeniu maksymalnego poszanowania jego autentyzmu. W trakcie badań powierzchniowych i wykopaliskowych zebrano zbiór ponad 3200 przedmiotów, które docelową stanowić będą część ekspozycji stałej nowej wystawy.

 

Wyniki badań archeologicznych stanowią jedynie część szerszego projektu, który ma na celu popularyzację wiedzy o dawnym obozie. Obecnie teren KL Plaszow przez wielu mieszkańców jest zapomniany, lub traktowany jako obszar rekreacyjny. Bez wyraźnej, fizycznej manifestacji i dowodów jego tragicznej historii, pamięć o miejscu niknie. Jego wielopoziomowa historyczna struktura ulega ograniczeniu do czasów współczesnych. Pierwszy raz rezultaty prac zostały przedstawione w trakcie otwartego spotkania w ramach Pamiętaj z nami 2017 – wydarzenia  organizowanego przez Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, które przybliża mieszkańcom miasta historię Krakowa z lat 1939-1945. W trakcie trwania wykopalisk zorganizowano spacery obrazujące poczynione odkrycia i przybliżające praktykę badań terenowych mieszkańcom, przewodnikom i turystom. Docelowo materialne pozostałości z czasów funkcjonowania obozu staną się ważnymi elementami edukacji o bliskiej przeszłości miejsca-po-obozie (ryc. 15).

 

Ryc. 15
Rycina 15. Karteczki z modlitwami-prośbami o wstawiennictwo układane przy zrekonstruowanej w 2004 roku macewie Sary Schenirer, założycielki szkół dla dziewcząt Bejt Jakow (fot. K. Karski).

 

 

Podziękowania

Badania archeologiczne stanowią część projektu pt. Opracowanie studium dot. opieki nad krakowskimi miejscami pamięci z KL Płaszów jako częścią Trasy Pamięci MHK, realizowanego przy finansowaniu ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego przez Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. Badania powierzchniowe i wykopaliskowe zostały przeprowadzone na zlecenie Muzeum pod kierownictwem Igora Pieńkosa i przy współpracy z autorem niniejszego tekstu. Stanowiły one uzupełnienie uprzednio przeprowadzonych badań nieinwazyjnych oraz osobnego projektu rozpoznania terenu poobozowego, prowadzonego przez Komisję Rabiniczną ds. Cmentarzy. Docelowo całość rozpoznania archeologicznego terenu stanowi część prac dokumentacyjnych obszaru dawnego obozu, wyprzedzającego powstanie Muzeum-Miejsca Pamięci na terenie dawnego KL Plaszow. W ramach prac nad wymienionym projektem powstał również scenariusz upamiętnienia, którego Autorom serdecznie dziękuję za okazane wsparcie i pomoc merytoryczną w trakcie badań archeologicznych. Serdecznie dziękuję za wsparcie i wszelką pomoc Igorowi Pieńkosowi, Aleksandrowi Schwarzowi i Członkom ich zespołów badawczych oraz Elżbiecie Cajzer z Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu.

 

 

Przypisy

[1] Oficjalne połączenie miast Kraków i Podgórze nastąpiło dopiero 1 lipca 1915 roku. Ze względu na specyfikę historyczną w obu miastach funkcjonowały odrębne gminy wyznaniowe żydowskie, które zostały połączone dopiero w 14 lipca 1936 roku na mocy decyzji Ministra Wyznań i Oświecenia Publicznego.

 

 

Bibliografia

Awtuszewska-Ettrich A. 2008. Konzentrationlager Płaszów, [w:] Der Ort des Terrors. Geschichte der nazionalsozialistischen Konzentracionlager 8, s. 231-298.

 

Bailey G. 2007. Time perspectives, palimpsests and the archaeology of time, Journal of Anthropological Archaeology  26, s. 198–223.

 

Banaszek Ł. 2011. Badania archeologiczne w ramach projektu „Sztutowo czy Stutthof? Oswajanie krajobrazu kulturowego, [w:] Ł. Banaszek, M. Wosińska (red.), Sztutowo czy Stutthof? Oswajanie krajobrazu kulturowego, Poznań-Sztutowo, s. 27-31.

 

Bem M., Mazurek M. 2012. Sobibór. Badania archeologiczne prowadzone na terenie po byłym niemieckim ośrodku zagłady w Sobiborze w latach 2000-2011, Warszawa-Włodawa.

Biberstein A.1985. Zagłada Żydów w Krakowie, Kraków.

 

Cajzer E. 2017. Zbiory (=Collections), (w:) B. Bartyzel, P. Sawicki (red.), Raport 2016 Auschwitz: Miejsce Pamięci, s. 60-61.

 

Gawron E. 2012. Obóz Płaszów – część nazistowskiego planu eksploatacji gospodarczej i ludobójstwa, [w:] M. Bednarek, E. Gawron, G. Jeżowski, B. Zbroja, K. Zimmerer (red.), Kraków – czas okupacji – 1939-1945, Kraków, s. 396-423.

 

Gilead I., Haimi Y. , Mazurek W. 2009. Excavating Extermination Centers, Present Past 1/2009, s. 10-39.

 

Karpińska M., Leśniak-Rychlak D., Wiśniewski M. 2015. Pomnik Ofiar Faszyzmu w Płaszowie (1960-1964), [w:] M. Karpińska, D. Leśniak-Rychlak, M. Wiśniewski (red.), Witold Cęckiewicz, t. I – Rozmowy o architekturze. Projekty, Kraków, s. 129-130.

 

Kisicka A. 2017 Wyjątkowe znalezisko na terenie KL Stutthof. Archeolodzy natrafili na przedmioty wykonane przez więźniów (https://wpolityce.pl/historia/345805-wyjatkowe-znalezisko-na-terenie-kl-stutthof-archeolodzy-natrafili-na-przedmioty-wykonane-przez-wiezniow/ ; dostęp: 4 września 2017).

 

Kocik K.2016. Płaszów. Próby upamiętnienia (1945-2007), [w:] M. Śmietana, M. Bednarek (red.) Płaszów. Odkrywanie, Kraków, s.  97-141.

 

Kola A. 2000a. Hitlerowski obóz zagłady Żydów w Bełżcu w świetle źródeł archeologicznych, Warszawa-Waszyngton.

 

Kola A. 2000b. Sprawozdanie z archeologicznych badań na terenie byłego obozu zagłady Żydów w Sobiborze w 2000 r., Przeszłość i Pamięć. Biuletyn Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa 3(16)/2000, s. 89-92.

 

Kola A. 2001. I badania archeologiczne terenu byłego obozu zagłady Żydów w Sobiborze w 2001 r.,  Przeszłość i Pamięć. Biuletyn Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa 4(21)/2001, s. 115-123.

 

Kola A. 2015. Badania archeologiczne na terenie byłego niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Żydów w Bełżcu, [w:] O. Ławrynowicz, J. Żelazko (red.), Archeologia totalitaryzmu. Ślady represji 1939-1956, Łódź, s. 95-134.

 

Kotarba R.2009. Niemiecki obóz w Płaszowie (1942-945), Warszawa-Kraków.

 

Kotarba R. 2016a. Obóz Płaszów. Historia, świadkowie, teraźniejszość,[w:] M. Śmietana, M. Bednarek (red.) Płaszów. Odkrywanie, Kraków:, s. 29-45.

 

Kotarba R. 2016b. Niemiecki obóz w Płaszowie (1942-945). Przewodnik historyczny, Kraków.

Kotarba R. 2017. Płaszów – obóz zapomniany, Alma Mater. Miesięcznik Uniwersytetu Jagiellońskiego 192-193, s. 68-74.

 

Kubicki Ł. 2015. Kraków: od miasta labiryntu do miasta palimpsestu, [w:] M. Śmietana, M. Bednarek (red.) Miejsca po – miejsca bez, Kraków, s. 27-35.

 

Kunicka-Wyrzykowska M.1982. Kalendarium obozu płaszowskiego 1942-1945, Biuletyn Głównej Komisji Badań Zbrodni Hitlerowskich w Polsce XXXI, s. 52-72.

 

Van der Laarse R., Dolghin D. F., Dziuban Z .2017. Storytelling. Campscapes and Narratives, Amsterdam.

 

Pawlicka-Nowak Ł. 2004. Badania archeologiczne na terenie dawnego ośrodka zagłady w Chełmnie nad Nerem, [w:] Ł. Pawlicka-Nowak (red.), Mówią świadkowie Chełmna, Konin-Łódź, s. 42-67.

 

Pawlicka-Nowak Ł. 2015. Badania archeologiczne na terenie byłego niemieckiego ośrodka zagłady w Chełmnie nad Nerem, [w:] O. Ławrynowicz, J. Żelazko (red.), Archeologia totalitaryzmu. Ślady represji 1939-1956, Łódź, s. 135-168.

 

Rewers E. 2005. Post-polis. Wstęp do filozofii ponowoczesnego miasta, Kraków.

 

Stromski M. 2013. Archeologia internowania na wybranych przykładach badań byłych niemieckich obozów zagłady na ziemiach polskich, [w:] K. Dworczak, Ł. Kamiński (red.), Letnia Szkoła Historii 2012, Warszawa, s. 157-176.

 

Sturdy Colls C. 2012. O tym, co było, lecz nie zostało zapomniane. Badania archeologiczne na terenie byłego obozu zagłady w Treblince, Zagłada Żydów. Studia i materiały 8/2012, s. 83-118.

 

Sturdy Colls C. 2015a. Holocaust Archaeologies. Approaches and Future Directions, Nowy Jork.

 

Sturdy Colls C. 2015b. Learning from the Present to Understand the Past: Forensic and Archaeological Approaches to Sites of the Holocaust, International Holocaust Remembrance Alliance. Killing Sites. Research and Remembarance 1, s. 61-78.

 

Weiss A. 2003. A Monumental Failure at Belzec (http://forward.com/opinion/8594/a-monumental-failure-at-belzec/ ; dostęp: 30 sierpnia 2017).

 

Zalewska A. I. 2013. Relevant and Applied Archaeology. The Material Remains of the First World War: between “Foundational” and “Biographical” Memory, between “Black Archaeology” and “Conflict Archaeology”, Sprawozdania Archeologiczne 65, s. 9-49.

 

Zbroja B. 2013. Architektura międzywojennego Krakowa 1918-1939. Budynki – Ludzie- Historie, Kraków.

 

Badania archeologiczne w Chełmnie nad Nerem…

http://ww.zabikowo.home.pl/chelmno/index.php?option=com_content&view=article&id=114:badania-archeologiczne-w-chelmnie&catid=8&Itemid=155&lang=en (dostęp: 31 sierpnia  2017 r.)

 

Pierwsze wyniki prac archeologicznych

http://stutthof.org/node/860 (dostęp: 10 lipca 2017 r.).

 

Prace archeologiczne

http://www.treblinka-muzeum.eu/index.php/8-aktualnosci/143-prace-archeologiczne (dostęp: 11 lipca 2017 r.).

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*