Depozyt pobitewny z Kunowic

Grzegorz Podruczny, Polsko-Niemiecki Instytut Badawczy w Collegium Polonicum w Słubicach

W trakcie tegorocznych badań pola bitwy pod Kunowicami (12.08.1759) odnaleziony został depozyt, składający się z 30 elementów, pierwotnie przytwierdzonych do wyposażenia wojskowego. Obiekty te są związane z jednostkami każdej z walczących pod Kunowicami stron – Rosji, Prus i Austrii (ryc. 1).

zabytki całość 1

zabytki całość 2
Rycina 1. Depozyt pobitewny z Kunowic (fot. G. Podruczny).

Najmniej, bo pięć obiektów pochodzi z wyposażenia rosyjskich żołnierzy. Jednocześnie są to obiekty najcenniejsze. Szczególnie istotne są trzy duże emblematy, pierwotnie znajdujące się na klapie ładownicy bądź torby grenadierskiej. Wszystkie wykonane są z wytłoczonej blachy, mają formę zbliżoną do owalu (wysokość ok. 180 mm) i dekorowane są barokowym ornamentem. W środku przedstawienia znajduje się tarcza herbowa z dwoma rybami, półksiężycem i krzyżem greckim. Zasadniczy kartusz ujęty jest w dekorację, na którą składają się dwa rogi obfitości, dwa przedstawienia płonącego granatu a także liście palmy. Dwa z emblematów posiadają u góry zamkniętą koronę, trzeci – koronę otwartą. Ten drobny detal  jest kluczowy, bowiem pozwolił zidentyfikować dwa emblematy jako pochodzące z ładownicy Biłozierskiego Pułku Piechoty (ryc. 2), trzeci zaś – z ładownicy Azowskiego Pułku Piechoty (ryc. 3) (Висковатов 1900, s. s. 252, 254). Kolejnym zabytkiem rosyjskim jest czwarty, mniejszy emblemat. Pierwotnie znajdował się w tylnej części czapki grenadierskiej, na styku kopuły z nakarczkiem.  Jest wykonany z tłoczonej blachy, ma wydłużony kształt i wymiary 7 x 12 cm. Emblemat pokryty jest barokową dekoracją, w której występują motywy roślinne, ornament małżowinowo-chrząstkowy oraz panoplia, wśród których kluczowe są dwa stylizowane, płonące granaty, charakterystyczne dla dekoracji wyposażenia jednostek grenadierskich. Pośrodku przedstawienia znajdują się trzy splecione ze sobą litery ППП, od Пермски (lub Псковски) ПехотниПолк (ryc. 4).

emblemat biłozierski
Rycina 2. Emblemat pochodzący z ładownicy Biłozierskiego Pułku Piechoty (fot. G. Podruczny).

emblemat azowski
Rycina 3. Emblemat pochodzący z ładownicy Azowskiego Pułku Piechoty (fot. G. Podruczny).
Emblemat PPP
Rycina 4. Rosyjski emblemat (fot. G. Podruczny).

Ostatni zabytek, który można z dużą dozą prawdopodobieństwa przypisać do wyposażenia rosyjskiego, to lontownica. Jest to tuleja wykonana z grubej, miedzianej blachy, z jednej strony zakończona stożkowato, z drugiej – otwarta, zaopatrzona w dwa uszka do mocowania w pasie torby grenadierskiej. Lontownica pierwotnie zamknięta była drewnianym korkiem, a wewnątrz mieściła tlący się lont.  Dopływ powietrza dla lontu był możliwy dzięki perforacji tulei, oraz otworowi w stożkowatym zamknięciu. Lontownica była niezbędnym wyposażeniem grenadiera, bowiem umożliwiała odpalanie lontu granatów ręcznych, które były bronią charakterystyczną dla tej formacji. Zabytek ten nie jest na pewno związany z pruskimi grenadierami, ci bowiem nie walczyli granatami ręcznymi. Od lat 40. XVIII wieku pruscy grenadierzy byli wyposażeni w takie same uzbrojenie, jak pozostała piechota – już 1742 roku wycofano z użycia lontownice, a rok później same granaty (Guddat 1986, s. 22). Odmiennie było w armiach rosyjskiej i austriackiej, gdzie w czasach wojny siedmioletniej grenadierzy nadal miotali granaty. Za uznaniem odnalezionej lontownicy za zabytek pochodzenia rosyjskiego przemawia jej identyczność z lontownicą odnalezioną na polu bitwy pod Sarbinowem (25.08.1758) (Klaus-Peter 2005). W tym starciu walczyli ze sobą jedynie Rosjanie z Prusakami, więc lontownica spod Sarbinowa mogła być jedynie rosyjska (ryc. 5).

lontownica
Rycina 5. Lontownica rosyjska (fot. G. Podruczny).

Siedem obiektów związanych jest z wojskami austriackimi. Jest to jeden emblemat z torby grenadierskiej lub ładownicy muszkieterskiej (ryc. 6) oraz 6 emblematów w formie płonącego granatu (ryc. 7). Pierwszy zabytek wykonany jest z wytłoczonej blachy miedzianej. Ma owalny kształt o wymiarach 14,2 x 15,8 cm. Emblemat jest skromnie dekorowany, ornament ogranicza się do nielicznych rolwerków i ornamentu muszlowego na krawędziach. W centrum emblematu przedstawiony jest habsburski orzeł w koronie, oraz litery FI i MT. FI jest inicjałem Franciszka I, cesarza niemieckiego zaś MT – jego małżonki i dziedzicznej władczyni monarchii habsburskiej, Marii Teresy. W odróżnieniu od emblematów rosyjskich, ten austriacki trudno jednoznacznie przypisać do konkretnej jednostki, bowiem emblematy na ładownicach w regimentach austriackich były zestandaryzowane.  W walkach pod Kunowicami brało udział 8 regimentów pieszych – Los Rios, Waldeck, Baden Baden, Palffy, Aremberg, Betlhen, GrünLoudon i grańczarski regiment Petrovardain. Kluczowe dla przypisania tego zabytku do konkretnej jednostki są inicjały pary władców, a zwłaszcza inicjał męża Marii Teresy, czyli Franciszek Stefan Lotaryński, który Franciszkiem I był od cesarskiej koronacji w 1745 roku. Z uwagi na to oba inicjały – FI i MT – pojawić się mogły na emblematach regimentów utworzonych po 1745 roku, albo tych, których właściciele zmienili się po tej dacie. Wśród walczących pod Kunowicami austriackich jednostek sytuacja taka dotyczyła regimentów Aremberg, Betlhen, GrünLoudon i to z nimi najprawdopodobniej związany jest opisywany emblemat. Biorąc pod uwagę rozmiar strat tych jednostek, najbardziej prawdopodobne jest, że zabytek ten związany jest regimentem GrünLoudon. W wyniku walk 119 żołnierzy tej jednostki zmarło, a 319 odniosło obrażenia. Pozostałe dwa regimenty straciły odpowiednio 40 zabitych i 87 rannych  (Betlhen) oraz 32 zabitych i 70 rannych (Aremberg) [1].

Emblemat austria

Rycina 6. Austriackimi emblemat z torby grenadierskiej lub ładownicy muszkieterskiej (fot. G. Podruczny). 
emblematy płonący granat austria
Rycina 7. Austriackie emblematy w formie płonącego granatu (fot. G. Podruczny).

W przypadku pozostałych sześciu zabytków austriackich ich przyporządkowanie do konkretnej jednostki jest problematyczne. Można jedynie stwierdzić, że są to zabytki związane z grenadierami. Każdy z nich ma postać emblematu z miedzianej, wytłaczanej blachy, przedstawiającego stylizowany, płonący granat. Zgodnie z XVIII-wieczną ikonografią (przedstawienia grenadierów austriackich w serii malarskiej pędzla Davida Moriera) takie emblematy dekorowały niewielką ładownicę, zawieszoną z przodu, na pasie głównym grenadiera, albo przód czapki grenadierskiej [2].

Z armią pruską związane jest aż 18  artefaktów znalezionych w depozycie. Wśród nich jest 14 przedmiotów, które są do siebie bardzo zbliżone wyglądem. Są to emblematy wykonane z miedzianej, wytłaczanej blachy (por. ryc 1). Mają nieregularny, wydłużony kształt i przedstawiają stylizowany, płonący granat na tle kratki w romby. Emblematy te nieznacznie różnią się od siebie – dziewięć z nich ma wymiary 8,6 x 6,5 cm, trzy wymiary 9,9 x 6,6 cm.W przypadku dwóch pozostałych ich wymiary są niemożliwe do ustalenia z uwagi na fragmentaryczny stan zachowania. Artefakty te były pierwotnie przytwierdzone do czapki fizylierskiej. Te mniejsze zlokalizowane były na jej bokach, te większe – z tyłu. Taką dekorację posiadały czapki kilku pruskich regimentów fizylierskich, jednak spośród nich jedynie regiment nr 41 walczył pod Kunowicami (Dorn, Engelmann, 2001, s. 98; von Lyncker 2012, s. 126).

Również z dekoracją czapki, w tym przypadku grenadierskiej, związany był kolejny z odnalezionych zabytków pruskiej proweniencji – emblemat z wytłaczanej, posrebrzanej blachy, przedstawiający stylizowany, płonący granat z reksyną FR, na bogatym, panopliowym tle. Również ten emblemat znany jest z czapek różnych pruskich regimentów, jednak spośród nich jedynie regiment garnizonowy nr 6 (a konkretnie jego kompanie grenadierskie) walczył pod Kunowicami (von Lyncker 2012, s. 217) . Ostatnie trzy zabytki pruskie są wyjątkowe na tle opisywanego znaleziska, ale dosyć powszechne w świetle dotychczasowych znalezisk dokonanych w trakcie badań kunowickiego pola bitwy (ryc. 8) (por. Podruczny, Wrzosek 2010, 2012, 2014). Są to niewielkie emblematy w formie stylizowanego, płonącego granatu. Odmiennie od wyżej opisanych zabytków wykonanych z tłoczonej blachy, są to mosiężne odlewy. Pierwotnie emblematy te dekorowały ładownicę grenadierską. Na każdej znajdowało się cztery takie, otaczające znacznie większy, również wykonany z mosiężnego odlewu, emblemat z królewską reksyną. O ile duże emblematy były charakterystyczne dla każdego regimentu, o tyle te mniejsze były standardowe (Menzel 1885, s. 262). Zabytki tego rodzaju są stosunkowo często odnajdywane, w trakcie dotychczasowych badań odnaleziono ich łącznie 31.

Emblematy płonący granat prusy
Rycina 8. Pruskie emblematy wykonane z miedzianej, wytłaczanej blachy (fot. G. Podruczny).

Opisywane znalezisko stanowi tylko drobną część odkryć dokonanych w trakcie prowadzonych od 2009 roku badań pola bitwy. Mimo to ma duże znaczenie, udało się bowiem odnaleźć obiekty unikalne, dotyczy to zwłaszcza rosyjskich emblematów. Cenne są także znaleziska związane z armią austriacką, bowiem dotychczas w Kunowicach nie odnaleziono żadnego artefaktu, który można było jednoznacznie identyfikować z tą armią. W końcu wszystkie odnalezione zabytki pomogą w ponownej rekonstrukcji przebiegu bitwy, oraz w opisie wydarzeń które miały miejsce bezpośrednio po niej, a które umknęły uwadze historyków.

Przypisy

[1] OeStA/KA FA AFA HR Akten 694, Faszikel VIII  24.

[2] W serii obrazów przedstawiających żołnierzy walczących w wojnie o sukcesję austriacką, namalowanej przez  Davida Moriera ok. 1748 roku na zlecenie Wilhelma Augusta Hanowerskiego znajdują się trzy, na których widać ten emblemat. W trzech przypadkach – (przedstawienia grenadierów regimentów Wurmbrand, Seckendorff i Preysing) emblematy te znajdują się na ładownicy na pasie, w jednym przypadku (żołnierz regimentu Haller) na czapce. The Royal Collection RCIN 406829, RCIN 403391, RCIN 406861.

Bibliografia

Висковатов, A. B. 1900. Историческое описание одежды и вооружения российских войск, Часть II, СПб.

Dorn G., Engelmann J. 2001. Die Infanterie-Regimenter Friedrich des Großen 1756-1763, Augsburg.

Guddat M. 1986. Grenadiere, Musketiere, Füsiliere. Die Infanterie Friedrichs des Großen, Herfordt.

Klaus-Peter M. 2005. Bodenfunde vom Schlachtfeld von Zorndorf, Zeitschrift für Heereskunde, t. 418.

Menzel A. 1855. Die Armee Friedrichs des Großen in Ihrer Uniformierung, Band II: Die Infanterie, Berlin.

Podruczny G., Wrzosek J. 2010. Lost elements. Earthworks of the fortified camp of the Russian Army from the time of the battle of Kunersdorf in the light of the recent research, Archeologia Postmedievale, t. 14, s. 65-80.

Podruczny G., Wrzosek J. 2012. Artillery projectiles from the Battles of Zorndorf/Sarbinowo (1758) and Kunersdorf/Kunowice (1759), Fasciculi Archaeologiae Historicae, t. 25, s. 77-85.

Podruczny G., Wrzosek J. 2014. Lone grenadier: an episode from the Battle of Kunersdorf, 12 August 1759. Journal of Conflict Archaeology, t. 9 (1), s. 33-47;

Von Lyncker, A. 2012. Armia pruska 1714-1806, Oświęcim.

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*