Ślady dawnej drogi lokalnej w Srebrnej Górze na Pałukach gm. Wapno, woj. wielkopolskie

Jakub Linetty

Krajobraz kulturowy podlegał przez całe ludzkie dzieje rozmaitym, mniejszym lub większym zmianom. W przypadku polskich wsi jego ewolucja przyśpieszyła wraz z XIX wiekiem (szczególnie drugą połową). Była ona skutkiem uwłaszczenia chłopów i będących jego skutkiem zmian we własności gruntów ornych, industrializacji i rozbudowy nowoczesnej, przemysłowej infrastruktury, zmiany gospodarowania na roli, czy rozwojem budownictwa. Znacznym przekształceniom przez rozbudowę dróg żwirowych oraz kolei żelaznych, podlegała sieć dróg lokalnych. Nowe drogi, wytyczone niekiedy inną trasą niż poprzednie, przyczyniały się do zmniejszenia rangi wcześniejszych szlaków. Linie kolejowe, przecinające mniejsze drogi lokalne, wprowadzały utrudnienia w dotychczasowej komunikacji. W efekcie, niektóre drogi, lub ich odcinki okazywały się zbyteczne i z czasem zanikały, bądź były likwidowane. Do rozpoznania dawnych szlaków i dróg posłużyć mogą rozmaite metody. Podstawową jest analiza kartograficzna, która wraz nowoczesnymi metodami teledetekcji może dać bardzo interesujące wyniki (Rączkowski 2011, s. 61 – 69; Banaszek 2015). Przykładem tego rodzaju analizy może być zagadnienie podejmowane w niniejszym artykule, w którym postaramy się rozpoznać dzieje i dokonać rekonstrukcji pierwotnej trasy drogi lokalnej wiodącej ze wsi Mokronosy do Srebrnej Góry, położonej pomiędzy dwiema niewielkimi wsiami położonymi na środkowych Pałukach w północnej Wielkopolsce. Obecnie jest to droga asfaltowa. Do realizacji tych zamierzeń wykorzystaliśmy źródła historyczne, mówiące o drogach lokalnych we wspomnianej Srebrnej Górze, historyczne mapy przedstawiające omawianą drogę, a także zdjęcia satelitarne pozyskane za pośrednictwem witryny www.geoportal.pl.

Omawiana droga kończy się dziś w miejscowości Srebrna Góra w części zwanej Piątokiem [1], łącząc się z drogą powiatową (droga 1580 P) prowadzącą z Damasławka do Wapna (ryc. 1). Jednakże w przeszłości, aż do końca XIX lub początków XX wieku, droga ta była dłuższa i łączyła się w Srebrnej Górze ok. 752 metry dalej z drogą prowadzącą z Podolina do Srebrnej Góry (ryc. 1, 3, 4), w pobliżu zachodniej granicy parku krajobrazowego znajdującego się w tej miejscowości.

Ryc. 1.
Rycina 1. Fragment współczesnej mapy. Czerwonymi strzałkami zaznaczono początek i koniec zanikłego w początkach XX wieku odcinka drogi Mokronosy – Srebrna Góra oraz budynek szkoły w Srebrnej Górze, zbiory autora.

Wieś Srebrna Góra, występująca dawniej pod rozmaitymi nazwani (Srzebrznagorka, Strebrnagora, Srebrne Górki, Górasrebrna, czy Silberg w czasach niemieckiej okupacji, a do lat 90-tych XX wieku jako Srebrnogóra) należy do najstarszych wsi na Pałukach, regionie należącym do historycznej północnej Wielkopolski. Jednakże wiele sąsiadujących z nią miejscowości może się poszczycić jeszcze dawniejszą metryką. Tereny dzisiejszej wsi były zamieszkałe już w pradziejach, czego dowodzi cmentarzysko kultury unietyckiej z wczesnej epoki brązu, odkryte tu w okresie międzywojennym (Knapowska – Mikołajczykowa 1956, s. 76). Jednakże zasiedlenie tego obszaru w pradziejach nie znalazło kontynuacji we wczesnym średniowieczu. Istotniejsze pozostałości osadnictwa możemy powiązać dopiero z późnym średniowieczem. Dlatego też należy stwierdzić, że właściwe początki wsi Srebrna Góra sięgają dopiero końca XIV wieku (Linetty 2014, s. 33 – 36, 43). Wówczas po raz pierwszy odnotowano miejscowość Srzebrznagorka w dokumencie z 1386 roku, w którym wystąpił Mikołaj ze Srebrnej Góry, należący do rodu Łodziów (z których wywodził się także wielkopolski ród Górków) (Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski III, nr 1858; Linetty 2014, s. 34, 36). Wspomniany Mikołaj był pierwszym znanym właścicielem miejscowości. W początkach XV stulecia w Srebrnej Górze ufundowano drewniany kościół oraz została utworzona parafia rzymsko-katolicka pw. św. Mikołaja. Zachowując pewną ostrożność można wezwanie kościoła i parafii łączyć z imieniem prawdopodobnego fundatora – Mikołaja ze Srebrnej Góry. Od czasów założenia wsi i parafii, Srebrna Góra należała do powiatu kcyńskiego położonego w ziemi kalisko – gnieźnieńskiej. Pod względem administracji kościelnej, do dzisiaj parafia srebrnogórska należy do archidiecezji gnieźnieńskiej (więcej o dziejach Srebrnej Góry i okolic: Boras 1963, s. 38 – 64; Patro 1998, Ryska 1999, s. 6 – 10; Linetty, 2014, s. 7 – 49).

W XV i XVI stuleciu Srebrna Góra była odnotowywana jako oppidum, zatem należała do kategorii najmniejszych miast, chociaż wielkością niewiele różniła się zapewne od dużej wsi i spełniała funkcje typowo rolnicze (być może za wyjątkiem organizowanych co jakiś czas targów). W czasie wojny trzynastoletniej Srebrna Góra, należąca do kategorii najmniejszych miast była zobligowana do wystawienia jednego rycerza na wojnę z Zakonem Krzyżackim (Boras 1963, s. 43).

W początkach XVI wieku Liber beneficiorum sporządzony przez Jana Łaskiego wymieniał miejscowości wchodzące w skład parafii srebrnogórskiej, należącej do dekanatu łekneńskiego. Parafia srebrnogórska obejmowała wsie: Turza, Mokronosy, Smuszewo, Podolin i Wapno. Jeszcze wówczas Srebrna Góra została wymieniona jako Szrebrnagorka oppidum, czyli jako niewielkie miasto (Jana Łaskiego Liber beneficiorum 1880, s. 138-140). Z małymi korektami zasięg terytorialny tej parafii do dzisiaj pozostaje zbliżony. Jednakże już w XVI wieku Srebrna Góra przestała być wymieniana jako miejscowość posiadająca prawa miejskie.

Srebrna Góra przez stulecia pozostawała niewielkim ośrodkiem prowincjonalnym, niewiele istotniejszym od innych okolicznych wsi. Miała jednak pewne znaczenie jako jedna z największych wsi w środkowej części Pałuk, a także jako wieś z kościołem i probostwem. Niestety w XIX i XX wieku Srebrna Góra zaczęła tracić nawet to skromne znaczenie, na rzecz pobliskiego Wapna i Damasławka (współcześnie są to siedziby władz gminnych). Przyczyny degradacji Srebrnej Góry były rozmaite. Wśród nich niewątpliwie pewną rolę odegrał początek eksploatacji gipsu w Wapnie, a także późniejsze odkrycie złóż soli w tej miejscowości i rozpoczęcie jej eksploatacji w 1911 roku.

Ryc. 2.
Rycina 2. Fragment mapy z 1855 roku. Srebrna Góra jest węzłem kilku lokalnych traktów. Przez tę miejscowość prowadzi także trakt z Żernik do Kcyni, mapa Carla Flemminga.

W procesie degradacji miejscowości duży wpływ miały przekształcenia w sieci dróg lokalnych i ponadlokalnych. O ważniejszych drogach na Pałukach posiadamy informacje w XIX-wiecznych źródłach pisanych. Tego rodzaju wzmiankę znajdujemy w Opisaniu historyczno – statystycznym Wielkiego Księstwa Poznańskiego z 1846 roku (Opisanie historyczno – statystyczne 1846, s. 522). Wśród siedemnastu mniejszych traktów powiatu wągrowieckiego wymieniono drogę prowadzącą: … z Gołańczy na Srebrne Górki do Żnina (Opisanie historyczno – statystyczne 1846, s. 522). Właścicielem Srebrnej Góry był wówczas Mateusz Moszczeński, a miejscowość liczyła 245 mieszkańców (Opisanie historyczno – statystyczne 1846, s. 528). Przez wieś musiał także prowadzić inny z wymienionym traktów, prowadzący z Kcyni na Janowiec Wielkopolski (ryc. 2). Edmund Callier w haśle Srebrna Góra, opublikowanym w XI tomie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich w 1890 roku, wspominał, że miejscowość ta jest położona … na gościńcu do Żernik, przy trakcie z Kcyni do Janowca… (Callier 1890, s. 153). Jednakże te dwa ważne trakty, prowadzące przez Srebrną Górę straciły na znaczeniu przez budowę w II połowie XIX stulecia, drogi żwirowej prowadzącej z Janowca Wielkopolskiego, przez Damasławek i Wapno do Kcyni. Droga ta została poprowadzona ok. 2 km od centrum Srebrnej Góry. Podobny wpływ miała budowa linii kolejowej Gniezno – Nakło nad Notecią. Kolej omijała wieś, w której jednocześnie nie zbudowano stacji kolejowej. Zdecydowało to o dalszej degradacji Srebrnej Góry.

Wspomniane powyżej przemiany w sieci komunikacyjnej nie ominęły także drogi Mokronosy – Srebrna Góra, która nas szczególnie interesuje. Drogę tę znajdujemy po raz pierwszy na mapie Srebrnej Góry z 1822 roku (Karte von der Feldmark 1822). Mapa ta przedstawia zabudowę, rozkład dróg lokalnych oraz podział gruntów, aktualny w ostatnich latach funkcjonowania gospodarki pańszczyźnianej we wsi. Dlatego też, z dużym prawdopodobieństwem możemy stwierdzić, że omawiana droga funkcjonowała w niewiele zmienionej formie od późnego średniowiecza. Szczególnie interesującą informacją, którą możemy wyczytać z mapy jest to, że droga kończyła się we wsi Srebrna Góra, łącząc się z placem o nazwie Bauer platz (plac kmiecy), znajdującym się na zachodnim krańcu ówczesnej wsi (ryc. 3, prawy – prawy górny róg fragmentu mapy). Tego obiektu nie znajdujemy już na późniejszym mapach, choć jego zręby są nadal widoczne w topografii terenu (zob. ryc. 9).

Exif_JPEG_420
Rycina 3. Fragment mapy wsi Srebrna Góra z 1822 roku, przedstawiający część drogi Mokronosy – Srebrna Góra, oraz plac „Bauer platz”, Karte von der Feldmark Srebrna Górka, za Archiwum Państwowe w Poznaniu, L. Wągr. 132.

Z dokumentów Procesu w przedmiocie regulacji i podziału wspólności w Srebrnejgórze z 1842 roku dowiadujemy się, że droga ta miała szerokość trzech prętów (ok. 11 m) (Auseinandersetzung – Rezess von Srebrna Góra 1842). Wynika z nich także, że dotąd utrzymanie traktu, na terenie wsi Srebrna Góra, leżało w gestii właścicieli dóbr dworskich. Po podziale gruntu część tych obowiązków przejęli włościanie, gospodarujący na ziemiach położonych w pobliżu omawianej drogi. Działy dla uwłaszczonych w Srebrnej Górze chłopów nadano wzdłuż nowej drogi, wytyczonej w poprzek trasy Mokronosy – Srebrna Góra. Na działach tych pobudowano nowe gospodarstwa, tworzące tzw. Srebrnogórskie Huby (dzisiaj część wsi Komasin) (Auseinandersetzung – Rezess von Srebrna Góra 1842).

Ryc. 4.
Rycina 4. Fragment mapy okolic Czeszewa pod Gołańczą, sporządzonej przez Karola i Pantaleona Libeltów w 1870 roku. Widoczny jest dawny układ dróg lokalnych wokół Srebrnej Góry, wraz z omawianym, zanikłym odcinkiem drogi Mokronosy – Srebrna Góra (początek i koniec zanikłego później odcinka drogi zaznaczono czerwonymi strzałkami).

 

Ryc. 5.
Rycina 5. Zanikły w początkach XX wieku odcinek drogi Mokronosy – Srebrna Góra (początek i koniec odcinka zaznaczony czerwonymi strałkami) widoczny na fragmencie mapy z 1893 roku, Reichsamt für Landesaufnahme.

Omawiana trasa jest widoczna także na kolejnych mapach pochodzących z XIX wieku. Widzimy na nich wyraźnie, że droga Mokronosy – Srebrna Góra została przecięta linią kolejową oraz drogą żwirową. Z czasem odcinek znajdujący się na wschód od linii kolejowej przestał być użyteczny i został zlikwidowany (ryc. 4, 5). Omawiany odcinek widoczny jest na mapie archeologicznej, sporządzonej przez Karola Libelta i jego syna Pantaleona ok. 1870 roku na podstawie mapy rządowej (BJ 6204, k. 44) [2].

 

Ryc. 6.
Rycina 6. Fragment polskiej mapy wojskowej z 1935 roku, na której omawiany odcinek drogi już nie istnieje, zbiory autora.

Ryc. 7.
Rycina 7. Fragment mapy niemieckiej z 1940 roku. Na powyższej mapie omawiany odcinek drogi Mokronosy – Srebrna Góra już nie istniał.

Widzimy na niej układ dróg lokalnych wokół Srebrnej Góry, sprzed budowy drogi Damasławek – Wapno oraz sprzed budowy linii kolejowej Gniezno – Nakło n. Notecią, które zostały naniesione ołówkiem, przez Libeltów jako uzupełnienie. Na wspomnianej mapie widzimy drogę prowadzącą z Mokronos do Srebrnej Góry łączącą się w niewielkiej odległości na zachód od centrum Srebrnej Góry z drogą prowadzącą z Podolina (ryc. 4). Na fragmencie mapy z 1893 roku widzimy także omawiany fragment drogi (ryc. 5). Dodatkowo na mapie widzimy drogę Damasławek – Wapno, linię kolejową Gniezno – Nakło n. Notecią oraz drogę prowadzącą ze Smuszewa do Srebrnej Góry, krzyżującą się z interesującym nas zanikłym w późniejszym okresie odcinkiem drogi. Na wspomnianym fragmencie mapy po raz ostatni uwzględniono wspomnianą część traktu. Na kolejnych, znanych nam mapach: polskiej wojskowej z 1935 roku (ryc. 6) oraz niemieckiej z 1940 roku (ryc. 7) wspomniany odcinek drogi (znajdujący się na wschód od linii kolejowej) nie został już oznaczony.

 

ryc. 8.
Rycina 8. Fragment zdjęcia satelitarnego części miejscowości Srebrna Góra z widocznymi śladami zanikłego w początkach XX wieku odcinka drogi Mokronosy – Srebrna Góra, www.geoportal.pl.

Można stąd wywnioskować, że został już w tym okresie zlikwidowany. Zatem możemy w przybliżeniu oznaczyć okres, w którym doszło do zaniku wspomnianego odcinka drogi. Miało to prawdopodobnie miejsce pomiędzy 1893 a 1935 rokiem.

Zanikły odcinek drogi można rozpoznać także dzisiaj w topografii terenu. Ważnym jego śladem jest kształt działki dawnej szkoły podstawowej w Srebrnej Górze (ryc. 7, 8, 9, 11, 12). Skośny kształt tej działki jest spowodowany istnieniem dawnego traktu. Co więcej – aż do lat 90-tych XX wieku był w tym miejscu wjazd prowadzący na pola uprawne. Była to zapewne pozostałość dawnego odcinka drogi. Wspomniany skośny bok działki ułożony jest w linii prostej z istniejącą dzisiaj szosą prowadzącą z Mokronos, a także kontynuacją drogi prowadzącej z Podolina. Budynek szkoły w Srebrnej Górze powstał około 1901 roku. Dzięki temu możemy jeszcze dokładniej uściślić okres, w którym omawiany odcinek drogi został zlikwidowany. Najprawdopodobniej miało to miejsce pomiędzy 1901 a 1935 rokiem.

Ryc. 9.
Rycina 9. Fragment zdjęcia satelitarnego części miejscowości Srebrna Góra z widocznymi śladami zanikłego w początkach XX wieku odcinka drogi Mokronosy – Srebrna Góra. Strzałkami zaznaczono pierwotny początek i koniec omawianego odcinka drogi. Okręgami zaznaczono ślady po fragmencie drogi: A – skośny bok działki dawnej szkoły podstawowej w Srebrnej Górze; B – ślad na polu uprawnym, widoczny dzięki różnicom w wegetacji roślin; C – prawdopodobna lokalizacja placu kmiecego (Bauer platz) znanego z mapy z 1822 roku (por. ryc. 3), opr. J. Linetty, zdjęcie satelitarne za: www.geoportal.pl.

W linii prostej od skośnego boku działki z budynkiem dawnej szkoły, kilkaset metrów dalej w kierunku północno – wschodnim, znajduje się kolejny relikt dawnej drogi. Tym razem jest to ślad rozpoznany w trakcie analizy fotografii satelitarnej na portalu www.geoportal.pl  (ryc. 7, 8, 9, 11). Możemy go rozpoznać dzięki wyznacznikom wegetatywnym. Powstał on w wyniku różnicy wysokości roślin uprawnych, czyli gorszymi warunkami wegetacji na miejscu dawnej, zaoranej drogi.

Ryc. 10.
Rycina 10. Zdjęcie satelitarne z widocznym śladem po dawnym odcinku drogi, uwidocznionym dzięki różnicom w wegetacji roślin (patrz ryc. 9), www.geoportal.pl.

Oba wspomniane ślady (skośny kształt działki dawnej szkoły podstawowej, oraz widoczna na zdjęciu satelitarnym różnica wegetacji roślin) wraz z analizą kartograficzną dawnych i współczesnych map, oraz w zestawieniu z istniejącym nadal odcinkiem drogi z Mokronos do Srebrnej Góry pozwalają na rekonstrukcję nieistniejącego już jej fragmentu (ryc. 12). Wszystkie elementy układają się w tym przypadku w linię prostą, co znacznie ułatwiło rozpoznanie i rekonstrukcję omawianego odcinka drogi.

 

Ryc. 11.
Rycina 11. Zdjęcie satelitarne z widocznym śladem po dawnym odcinku drogi, uwidocznionym w skośnym kształcie działki dawnej szkoły podstawowej w Srebrnej Górze (patrz ryc. 9), www.geoportal.pl.

Niniejszy artykuł może rzucić nowe światło na ewolucję krajobrazu kulturowego Srebrnej Góry, a także pomóc w rozpoznaniu sieci dróg lokalnych wokół Srebrnej Góry w czasach gospodarki folwarczno – pańszczyźnianej.

Rozpoznanie i rekonstrukcja dawnego odcinka drogi Mokronosy – Srebrna Góra uwidacznia jak wiele informacji o przeszłości można pozyskać dzięki nowoczesnym metodom teledetekcyjnym. Zwyczajna droga lokalna, niewielkiego wydawałoby się znaczenia, jakich na polskiej prowincji są setki, może stać się interesującym przedmiotem badawczym.

 

Ryc. 12. (1)
Rycina 12. Rekonstrukcja dawnego odcinka drogi, o długości 752, 88 m., opr. J. Linetty, fot. sat. www.geoportal.pl.

Efekty te mogą być jeszcze znaczniejsze, jeśli zestawimy wyniki badań teledetekcyjnych z dawnymi i współczesnymi mapami oraz źródłami historycznymi, posługując się metodami klasycznej dyscypliny jaką jest geografia historyczna (Szady 2013, s. 19 – 38; tam dalsza literatura). Dzięki wieloaspektowemu spojrzeniu i wykorzystaniu nowoczesnych metod badawczych można ustalić dość szczegółowo jej dzieje, a także można także zaobserwować zmiany w jej przebiegu, a także ewolucję osadnictwa i krajobrazu kulturowego w jej najbliższym otoczeniu.

Dzięki metodom teledetekcyjnym rozpoznano już szereg bezcennych obiektów archeologicznych. Z perspektywy poszukiwań dawnych dróg, niezwykle interesującym przypadkiem jest rozpoznanie dawnego szlaku w Chełmnie (Kostyrko i in. 2016, s. 3 – 5). Doskonałym przykładem jest w tym względzie także rozpoznanie dawnego miasteczka Zwanowo pod Skokami w powiecie wągrowieckim (Krzepkowski, Moeglich 2014, s. 211 – 236),

 

Przypisy

[1] Dawny młyn Piątek – odnotowany w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich  (Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, 1887, s. 65). Pod hasłem Piątek znajdujemy następujący opis: Srebrnagóra, młyn, pow. wągrowiecki, pod Srebrną Górą, w okolicy Kcyni, poczta w Wapnie.

[2] Mapa jest częścią dokumentacji badań archeologicznych prowadzonych w Czeszewie w latach 1865 – 1871 przez Józefa Łepkowskiego, Karola Libelta i Aleksandra Przezdzieckiego,. O badaniach archeologicznych w Czeszewie: Linetty 2011, s. 219 – 235; Linetty 2015, s. s. 7 – 37; Linetty 2016, s. s. 11 – 25; Linetty, Linetty 2016, s. 105 – 119; Libelt 2013, s. 29 – 46.

 

Bibliografia:

Źródła:

Auseinandersetzung – Rezess von Srebrna Góra, kreis Wongrowiec, Proces w przedmiocie regulacji i podziału wspólności w Srebrnejgórze, 1842, Archiwum Państwowe w Poznaniu, recesy 192.

Callier E. 1890. Srebrna Góra (hasło), Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XI, Warszawa 1890, s. 153.

Jana Łaskiego Liber beneficiorum archidiecezji gnieźnieńskiej, t. 1, wyd. ks. J. Łukowski, Gniezno 1880, s. 138 – 140.

Karte von der Feldmark Srebrna Górka, za Archiwum Państwowe w Poznaniu, L. Wągr. 132.

Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, t. III, wyd. I. Zakrzewski, Poznań 1879.

Korespondencja i notaty Józefa Łepkowskiego w sprawie palafitów czeszewskich, rkps. BJ 6204, k. 44. (tu mapa okolic Czeszewa, sporządzona przez Karola i Pantaleona Libeltów w 1870 roku).

Opisanie historyczno – statystyczne Wielkiego Księstwa Poznańskiego, wydanie J. N. Bobrowicza, Lipsk 1846.

Słownik Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VIII, red. B. Chlebowski, W. Walewski, F. Sulimierski, Warszawa 1887, s. 65.

Literatura:

Banaszek Ł. 2015. Przeszłe krajobrazy w chmurze punktów, Poznań.

Boras Z. 1963. Rozwój historyczny Wapna i okolicy, [w:] Kopalna soli w Wapnie. Rys historyczny, red. S. Kopeć, Poznań, s. 38 – 64.

Knapowska – Mikołajczykowa A. 1956. Wczesny okres epoki brązu w Wielkopolsce, Fontes Archaeologici Posnanienses, t. VII, s. 31 – 115.

Kostyrko M., Rączkowski W., Ruciński D. 2016. Changing scale: from site through landscape to taskscape within airborne remote sensing perspective, [in] Fourth International Conference on Remote Sensing and Geoinformation of the Environment, vol. 9688, ed. K. Themistocleous; D. G. Hadjimitsis, S. Michaelides, G.Papadavid, s. 1- 9.

Krzepkowski M. Moeglich M. 2014. Zapomniane miasto, wieś i dwór Zwanowo. Przyczynek do badań nad późnośredniowiecznym i nowożytnym zespołem osadniczym w Niedźwiedzinach (przysiółek Dzwonowo), pow. wągrowiecki, woj. wielkopolskie, Slavia Antiqua, LV, s. 211 – 236.

Libelt K. 2013. Rozprawa geologiczno – antropologiczna, opr. J. Linetty, Lednica.

Linetty J. 2011. Osady nawodne w XIX – wiecznej archeologii polskiej, [w:] Biografie żywiołów. Kulturowy wymiar świata, red. M. Kania, D. Kobiałka, Poznań, s. 219 – 235.

Linetty J. 2014. Rozmieszczenie osadnictwa wczesnośredniowiecznego okolic Wapna, woj. wielkopolskie, Wangrovieciana. Studia et Fontes. Wągrowieckie Studia Muzealne, t. II, s. 7 – 49.

Linetty J. 2015. Prahistoria w działalności i piśmiennictwie Karola Libelta, Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, r. LX, nr 2, s. 7 – 37.

Linetty J. 2016. Spór o chronologię Mojżesza w polskim piśmiennictwie XIX wieku, [w:] Studia Koła Naukowego Doktorantów Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego, red. M. Sas, K. Żojdzia, Warszawa, s. 11 – 25.

Linetty J., Linetty J. 2016. Józef Łepkowski (1826 – 1894) założyciel polskiej archeologii i prahistoryczne odkrycia w Czeszewie, powiat wągrowiecki, Museion Poloniae Maioris, t. III, 105 – 119.

Patro G. 1998. Gmina Wapno, Wągrowiec. Rączkowski W. 2011. Kwestia identyfikacji dawnych szlaków tranzytowych nowoczesnymi metodami teledetekcyjnymi, [w:] Między Bałtykiem a Morzem Czarnym. Szlaki międzymorza IV – I tys. przed Chr., red. M. Ignaczak, A. Kośko, M. Szmyt, Poznań, s. 61 –69.

Ryska M. 1999. Zarys dziejów Wapna do końca XIX wieku, Ziemia Wągrowiecka, nr 1, s. 6 – 10.

Szady B. 2013. Geografia historyczna w Polsce – rozwój i perspektywy, Studia Geohistoria, nr 1, s. 19 – 38.

 

Strony internetowe:

www.geoportal.pl

http://mapy.amzp.pl/maps.shtml

http://www.oldmapsonline.org/#bbox=15.825732048994837,51.06582388046768,19.078556738317957,53.595204373283195&q=&date_from=0&date_to=9999&scale_from=&scale_to

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*