Wystawa “Między pamięcią a zapomnieniem: archeologia pierwszowojennego obozu jenieckiego w Czersku”

Dawid Kobiałka, Kornelia Kajda, Mikołaj Kostyrko

17 marca 2017 roku w Centrum Informacji Turystycznej w Czersku miało miejsce oficjalne otwarcie wystawy archeologicznej pt. „Między pamięcią a zapomnieniem: archeologia pierwszowojennego obozu jenieckiego w Czersku”

Wystawa w Czersku: archeologia współczesności dla i z lokalnymi społecznościami
Celem naszej wystawy było pokazanie złożoności, wieloaspektowości i różnorodności kwestii związanych ze współczesnymi pracami archeologicznymi (ryc. 1). Jedna z nich dotyczyła przełamania istniejącego społecznego wyobrażenia o archeologii. Chcieliśmy zaprezentować lokalnej społeczności, że badania archeologiczne nie polegają jedynie na prowadzeniu prac metodami wykopaliskowymi w celu poszukiwania prahistorycznych artefaktów. Stąd też pomysł na omówienie archeologii współczesności (ryc. 2), metod nieinwazyjnych w badaniach archeologicznych oraz sposobów angażowania lokalnych społeczności w poznawanie własnego dziedzictwa. Druga kwestia koncentrowała się wokół studium przypadku, które reprezentowało powyższe założenia. Zatem w ramach wystawy zaprezentowaliśmy materialne relikty po pierwszowojennym obozie jenieckim w Czersku, które zachowały się w lokalnym krajobrazie leśnym. Naszym założeniem było wskazanie, że po obozie nie pozostały jedynie nieliczne materiały archiwalne rozproszone w różnych instytucjach państwowych, ale kultura materialna, którą można napotkać na każdym kroku spacerując po okolicznym lesie.

Rycina 1
Rycina 1. Grafika promująca wystawę w Czersku (autor A. Kobiałka).

Rycina 2
Rycina 2. Tablica omawiająca archeologię współczesności (fot. D. Kobiałka).

Prezentowane podczas wystawy badania dotyczyły zmian krajobrazowych związanych z budową i przestrzennym rozplanowaniem obozu. Dla archeologów i regionalistów jasne było, iż cmentarz jeniecki – najbardziej charakterystyczne i najlepiej znane dziedzictwo po funkcjonowaniu obozu – jest jedynie częścią tego specyficznego krajobrazu. Subtelne i słabo czytelne ślady pozostały również po barakach, ziemiankach, czy magazynach obozowych. Po jeńcach pozostała również kultura materialna związana z codziennym życiem „za drutem kolczastym”: metalowe miski, manierki, menażki, klamry do pasa, guziki mundurowe, puszki po konserwach itd. (ryc. 3).

Rycina 3
Rycina 3. Kubek wykonany przez jeńca z puszki po konserwie i fragmentu drutu, który można było zobaczyć na wystawie w Czersku (zbiory Wystawy Przyrody w Czarnej Wodzie, fot. D. Kobiałka).

Jak dobitnie pokazało otwarcie wystawy w Czersku, archeologia współczesności to również doskonały sposób angażowania lokalnych społeczności w poznawanie własnego dziedzictwa. To archeologia, która dotyczy nas wszystkich: historii naszych rodziców, naszych dziadków. W tym tkwi jej ogromny potencjał. Jest to także kluczowa i prospołeczna rola archeologii współczesności (ryc. 4).

Rycina 4
Rycina 4. Część zespołu organizującego wystawę. Stoją od lewej: dr hab. Michał Pawleta, dr Kornelia Kajda, dr Dawid Kobiałka oraz prof. dr hab. Arkadiusz Marciniak (fot. F. Wałdoch).

Podsumowanie
Materialne relikty niedawnej przeszłości w wieloraki sposób funkcjonują w teraźniejszości. Łączą przeszłość i współczesność. Taki też był nasz zamysł w trakcie tworzenia wystawy i plakatu do niej. Główna grafika jest taką formą połączenia dnia wczorajszego i dzisiejszego. Na pierwszy rzut oka widzimy mężczyzn w długich płaszczach, w butach o wysokiej cholewie i czapkach na głowie – to materiał archiwalny z Urzędu Miejskiego w Czersku. To jeńcy tego konkretnego obozu w Czersku: przeszłość. Ich ciała jednak wypełnia młody las sosnowy: dzisiejszy krajobraz poobozowy, czyli współczesność tego wyjątkowego miejsca. Zatem plakat i wystawa przedstawiają przeszłość we współczesności: w pewien metaforyczny sposób duchy przeszłości – owi jeńcy – nadal krążą po lasach nieopodal Czerska…

Podziękowania
Powstanie wystawy było wynikiem współpracy w ramach dwóch inicjatyw naukowych. Pierwsza to europejski projekt pt. „NEARCH: New Scenarios for a Community-involved Archaeology”, którego koordynatorem na Polskę jest prof. dr hab. Arkadiusz Marciniak (Instytut Archeologii UAM). Drugi projekt to „Między pamięcią a zapomnieniem: archeologia a XX-wieczne dziedzictwo militarne na terenach zalesionych”, którego kierownikiem jest dr Dawid Kobiałka (Instytut Archeologii i Etnologii PAN). Badania Dawida Kobiałki są częścią projektu finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2016/20/S/HS3/00001.

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*