Dziedzictwo w lesie, dziedzictwo z lasu: studium przypadku carskiej manierki pochodzącej z obszaru Kriegsgefangenenlager Czersk

Dawid Kobiałka

Wstęp
Od pewnego już czasu wraz z Mikołajem Kostyrko i Kornelią Kajdą interesujemy się materialnymi pozostałościami po pierwszowojennym obozie jenieckim w Czersku (Kriegsgefangenenlager Czersk) (Kobiałka i in. 2015a, 2015b, 2017). Mimo tego, iż był to obiekt potężnych rozmiarów, to funkcjonuje przeświadczenie, że niewiele z niego przetrwało do chwili obecnej (Smagliński 1993; Milewski 1993; Chełminiak 1999) (ryc. 1). Na te nieliczne zachowane materiały mają składać się głównie kopie dokumentów, pocztówek propagandowych oraz zdjęć, z którymi można zapoznać się w Archiwum Urzędu Miejskiego w Czersku. Również w Archiwum Państwowym w Bydgoszczy znajdują się materiały dotyczące jeńców przetrzymywanych i zmarłych w trakcie funkcjonowania niemieckiego obozu w Czersku (ryc. 2). Zachował się również bardzo schematyczny szkic przedstawiający przestrzenne rozplanowanie stref obozowych. W innych polskich i, szczególnie, niemieckich archiwach można spodziewać się kolejnych źródeł pisanych, które są związane z funkcjonowaniem obozu.

Rycina 1
Rycina 1. Niemiecka pocztówka propagandowa przedstawiająca pierwszowojenny obóz jeniecki w Czersku (Archiwum Urzędu Miejskiego w Czersku).

Rycina 2
Rycina 2. Ujęcie na listę jeńców zmarłych w obozach pierwszowojennych, w tym też w Kriegsgefangenenlager Czersk (Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, fot. D. Kobiałka).

Niemniej jednak, materialne pozostałości po obozie są nad wyraz bogate i różnorodne. Nasze badania zasadniczo dotyczyły zmian krajobrazowych związanych z budową i przestrzennym rozplanowaniem obozu. Te zmiany mogą być postrzegane i rozumiane – jak argumentowaliśmy – jako forma materialnej pamięci (material memory). Sama analiza została oparta w dużej części na pochodnych lotniczego skanowania laserowego (ryc. 3). Jest to tylko pewna kategoria reliktów pierwszowojennych, które można spotkać w lasach pod Czerskiem (ryc. 4). Inną kategorią są rzeczy związane z życiem codziennym jeńców. Są one archeologicznymi artefaktami z czasów I wojny światowej. Niniejszy tekst omawia krótko jeden taki przykład. Jest nim pewna aluminiowa carska manierka. Celem tekstu jest podkreślenie biograficznego charakteru kultury materialnej. To znaczy, rzeczy i krajobrazy również mają swoje biografie, historie życia, które łączą się z historiami konkretnych jednostek.

Rycina 3
Rycina 3. Fragment obozu jenieckiego w Czersku widoczny na pochodnych lotniczego skanowania laserowego (opracował M. Kostyrko).

Rycina 2
Rycina 4. Patrząc na współczesny sosnowy las rosnący na terenie byłego obozu trudno się dziwić tym, którzy twierdzą, iż po obozie nic nie pozostało do dnia dzisiejszego (fot. D. Kobiałka).

Nie tylko ludzie mają biografie
Zwykliśmy myśleć, iż tylko ludzie mają biografie: rodzą się, dojrzewają, zakładają rodziny, aż w końcu odchodzą. Jednak archeolodzy często podkreślają, iż swoją biografię, historię życia, posiadają także rzeczy i całe krajobrazy kulturowe.

Oczywiście, rzeczy nie żyją w sensie dosłownym. Nie są żywymi organizmami, które rodzą się i umierają. Jednak podlegają one złożonym procesom od momentu swojego powstania, użytkowania, re-użytkowania, aż do momentu wyrzucenia na śmietnik, zagubienia, lub też zakopania w ziemi. Rzeczy mogą mieć wiele znaczeń w trakcie czasu ich użytkowania. Jeden i ten sam przedmiot może być dla pewnej osoby bezwartościowy, dla innej z kolei osobistą i cenną rzeczą. Na przykład zardzewiała miska, z której jadł i pił jeniec z obozu w Czersku może być przez kogoś postrzegana jako pozbawiony jakiekolwiek wartości kawałek metalu. Lecz dla archeologa, czy też miłośnika historii Kriegsgefangenenlager Czersk, będzie to przejmujący i cenny przedmiot związany z historią tego miejsca, z życiem konkretnych ludzi (ryc. 5). W końcu, dla archeologa taka misa jest zabytkiem archeologicznym.

Rycina 5
Rycina 5. Emaliowana miska zadokumentowana w trakcie rekonesansu badawczego na terenie obozu w Czersku (fot. D. Kobiałka).

Owe często wieloaspektowe i złożone losy rzeczy, to, co z nimi się dzieje na przestrzeni dni, miesięcy, lat, dekad i stuleci można poddać analizie archeologicznej i antropologicznej. Podobnie zatem można myśleć o krajobrazach kulturowych czyli przestrzeniach naturalnych zmienionych i zaadaptowanych przez człowieka. Takie krajobrazy można ogólnie rozumieć jako kontekst, w którym żyje człowiek. One również ulegają zmianom i przekształceniom na przestrzeni czasu. Wynika z tego następująca obserwacja: biografie ludzi, rzeczy i miejsc przenikają siebie nawzajem i tworzą wspólne historie. Takie złożone i splątane dzieje wiążą się z pierwszowojennym obozem jenieckim w Czersku. Interesującym przykładem tego połączenia historii jest aluminiowa carska manierka odnaleziona na terenie obozu.

Biografie ludzi, rzeczy i miejsc: carska manierka z obozu w Czersku
Manierka wojskowa to niewielkie naczynie służące żołnierzowi do przechowywania i przenoszenia płynów. W trakcie I wojny światowej żołnierze carscy używali różnego typu manierek. Były to przedmioty wykonywane z grubego, kolorowego szkła, jak również z metalu (np. aluminium). Jedno z takich naczyń zostało odnalezione w 2006 roku na terenie obozu w Czersku przez Piotra Szulca. Przedmiot ten spaja różnych ludzi, odmienne miejsca i rzeczy w jedną biografię (ryc. 6-7).

Rycina 6
Rycina 6. Przednia strona manierki (fot. D. Kobiałka).

Rycina 7
Rycina 7. Tylna strona manierki (fot. D. Kobiałka).

Manierka jest niewielka. Jej wymiary to 13,5 cm szerokości i 22,5 cm długości. To najprawdopodobniej wzór z 1899 roku. Została wykonana w zakładach Bliumberga (ryc. 8). Zapewne służyła żołnierzowi carskiemu do przenoszenia wody. To przedmiot, który każdy żołnierz nosił przy sobie. Była to część obowiązkowego wyposażenia. Z czasem żołnierze zżywali się z takimi przedmiotami. Anonimowa rzecz stawała się jego, osobistym kompanem niedoli żołnierskiej. I być może właśnie w ten sposób połączyły się losy manierki i jej właściciela.

Rycina 8
Rycina 8. Zbliżenie na szyjkę manierki (fot. D. Kobiałka).

Na powierzchni manierki pewien anonimowy żołnierz wyrył fragmenty – można domniemywać – swojego życia. Zapewne w wolnych chwilach, być może już będąc jeńcem w Kriegsgefangenenlager Czersk, opowiedział fragment prywatnej historii, elementy swojej wojskowej i osobistej biografii. Powierzchnia manierki w metaforyczny sposób zapamiętała tę opowieść dla współczesnych.

Z jednej strony przedmiotu widzimy piękną i wzruszającą scenę przedstawiającą kobietę i mężczyznę (por. ryc. 6). Czyżby to był sam właściciel manierki wraz ze swoją ukochaną przed wyprawą na front? Ukochani są wtuleni w siebie i trzymają się za ręce. On ma piękny i kosztowny ubiór; na głowie grubą futrzaną czapę, pod nosem delikatny i zadbany wąs. Chodził zaś w skórzanych butach o wysokiej cholewie. Ona ma długie włosy splecione w warkocz. Na twarzy widać ewidentny smutek. Może ten smutek wynika z faktu nieuniknionego rozstania? A może ona przeczuwała, iż niewielka jest szansa, iż luby wróci z wojny? Jej szyję zdobią rzędy korali. Odziewa ją z kolei długa szata. Kobieta pozbawiona jest obuwia. Ten przedmiot stanowi formę intymnej i wzruszającej pamięci o losie człowieka z przeszłości: o miłości, rozłące, długich miesiącach i latach spędzonych w obozie jenieckim, aż do nieuniknionej śmierci. Czasem codzienne przedmioty mają bardzo niezwykłe historie życia.

Manierka stanowi piękny i kunsztowny przykład tzw. sztuki obozowej. Żołnierz przy użyciu różnych technik cieniowania i rycia oddał wiele szczegółów. Widać również tło. Są to pola (uprawne?), z prawej strony sceny rośnie bujne drzewo. Przedstawienie zostało wpisane w samą geometrię przedmiotu. Scena bowiem znajduje się i wypełnia płaską powierzchnię manierki. Jej wypukłe elementy posłużyły do stworzenia ramy składającej się z misternych motywów florystycznych, które to dodatkowo z zewnątrz okala zygzakowaty ryt. Wykonanie takiej kompozycji wymagało niemałego talentu i musiało zająć wiele godzin. Tego ostatniego jednak żołnierzom w obozach jenieckich nie brakowało.

Druga strona przedmiotu również została zapisana rytami związanymi z biografią tego konkretnego bezimiennego uczestnika Wielkiej Wojny (por. ryc.7). Napis jest wykonany cyrylicą i składa się z trzech elementów. Górny napis głosi: Память Европейкойойны 1914-15-16.1917 (tłum. Pamięci Europejskiej wojny 1914-15-16-17r). Potem mamy dwie duże splecione litery ‘O’ i ‘R’. Są to być może inicjały tego konkretnego żołnierza, właściciela manierki. Dolna część brzmi następująco: Европейcкой bойны Память плена взят под Корциновым 1915 15 апреля 1 после дня (tłum. Na pamiątkę wzięcia do niewoli pod Korajanowym 15.IV 1915r.) (ryc. 9).

Rycina 9
Rycina 9. Zapis inskrypcji z manierki (opracował P. Słomian i D. Kobiałka).

Warto również zwrócić uwagę na niewyraźny ryt znajdujący się nad napisami. Jest to wyobrażenie lecącego ptaka. Technika jego wykonania znacznie odbiega od pozostałych kompozycji. W tym przypadku jest to płytki i dość niestaranny ryt. Może to sugerować, iż został on wykonany przez inną osobę.

Podsumowanie
Niniejszy tekst omawiał zaledwie kilka epizodów z życia tej konkretnej rzeczy i jej właściciela. Widoczne uszkodzenia i ubytki na powierzchni manierki zaświadczają, iż jej losy musiały być znacznie bardziej złożone. Również my współcześnie, oglądając i podziwiając ten przykład dziedzictwa pierwszowojennego stajemy się częścią jego złożonej, wielowątkowej i trwającej do dnia dzisiejszego biografii. Nadal łączy on w sobie różnych ludzi, odmienne miejsca, przeszłość i współczesność.

Podziękowania
W tym miejscu należą się podziękowania dla Pana Piotr Szulca za udostępnienie manierki w celach naukowych. Pani Burmistrz Czerska Jolanta Fierek z kolei wyraziła zgodę na wykorzystanie archiwaliów znajdujących się w Archiwum Urzędu Miejskiego w Czersku. Paweł Słomian pomógł mi w tłumaczeniu inskrypcji z manierki.
Badania są częścią projektu finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2016/20/S/HS3/00001.

Bibliografia
Chełminiak M. 1999. Piramida pamięci. Gazeta Pomorska, 9 styczeń, s. 14.

Kobiałka, D., Kostyrko, M., Kajda, K. 2015a. Materialna pamięć krajobrazów: przykład niemieckiego obozu jenieckiego w Czersku, woj. pomorskie (część I). Biografia Archeologii, t. 1, s. 61-65. Dostępne na http://biografiaarcheologii.pl/2015/02/materialna-pamiec-krajobrazow/ (wgląd 18.01.2017).

Kobiałka, D., Kostyrko, M., Kajda, K. 2015b. Materialna pamięć krajobrazów: przykład niemieckiego obozu jenieckiego w Czersku, woj. pomorskie (część II). Biografia Archeologii, t. 1, s. 65-74. Dostępne na http://biografiaarcheologii.pl/2015/03/materialna-pamiec-krajobrazow-cz-ii/ (wgląd 18.01.2017).

Kobiałka, D., Kostyrko, M., Kajda, K. 2017. The Great War and its landscapes between memory and oblivion: the case of prisoners of war camps in Tuchola and Czersk, Poland. International Journal of Historical Archaeology 21 (1), s. 134-151. DOI: 10.1007/s10761-016-0348-3.

Milewski J. 1993. Szlakiem zapomnianej zbrodni pruskiej I wojny światowej w Czersku w Borach Tucholskich. Gazeta Kociewska nr 40, 8 październik, s. 8-9.

Smagliński F. 1993. Utuliła ich pomorska ziemia. Echo Czerska. Miesięcznik Komitetu Obywatelskiego, nr 11 (43), listopad, s. 1.

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*