Piwniczyska – zapomniany rodzaj stanowisk archeologicznych

Piwniczyska – zapomniany rodzaj stanowisk archeologicznych


Piotr Kisiel

 

Podczas prac wykopaliskowych prowadzonych na pradziejowych stanowiskach, archeolodzy rejestrują między innymi fragmenty potłuczonych glinianych naczyń, które są zdeponowane w dawnych zagłębieniach gruntu. Zagłębienia te mają naturalny lub antropogeniczny charakter. Powszechnie zakłada się, że od czasów neolitu, mieszkańcy Europy Środkowej prowadzili zasadniczo osiadły tryb życia, a zatem obiekty nieruchome celowo wydrążone w ziemi są pozostałościami mniej lub bardziej długotrwałych osad. W literaturze przedmiotu funkcjonuje pojęcie „dom z podwórzem” (Grygiel 1986), które odnosi się do założenia składającego się z reliktów domu wraz z jamami gospodarczymi, powstałymi w wyniku prowadzonych wokół rozmaitych czynności. Istotnym problemem badawczym jest brak pozostałości budynków mieszkalnych na wielu stanowiskach archeologicznych, przy jednoczesnej obecności jam gospodarczych, które wskazywałyby na istnienie w danym miejscu osady. Brak śladów domostw tłumaczy się najczęściej stosowaniem w pradziejach nieuchwytnych archeologicznie technik budowlanych bądź zniszczeniem stanowisk (Balcer 2012, s. 93-94). Tłumaczenia te są prawdopodobne. Wydaje się jednak, że nie wyjaśniają całości zagadnienia. Zagadką pozostaje fakt, że na wielu stanowiskach, oprócz budynków mieszkalnych, brakuje także innych, ważnych obiektów gospodarczych, takich jak studnie czy paleniska, których należałoby się spodziewać na obszarze długotrwale zamieszkałym.

Z taką sytuacją mamy do czynienia, między innymi, w przypadku stanowisk kultury mierzanowickiej, z wczesnego okresu epoki brązu, na wyżynach lessowych w Małopolsce. Na położonych na krawędziach wysoczyzn stanowiskach, które interpretowane są jako długotrwałe osady, odkrywane są niemal wyłącznie jamy zasobowe (Kadrow 1991, 1995). Efemeryczne pozostałości domostw (Czekaj-Zastawny, Zastawny  2006, s. 518-519) zdarzają się sporadycznie i nie są dotąd wyczerpująco opisane. Występowanie na niewielkim obszarze wielu jam zasobowych i brak obecności innych obiektów nieruchomych rodzi pytanie: czy rzeczywiście mamy do czynienia z osadą? Trudno sobie przecież wyobrazić, żeby mieszkańcy Małopolski w początkach epoki brązu zajmowali się wyłącznie magazynowaniem żywności. Przeświadczenie o istnieniu w pobliżu jam zasobowych domów, których resztki nie zachowały do naszych czasów jest dyskusyjne. Dostępne nam informacje na temat miejsc lokowania jam zasobowych i piwnic w czasach historycznych zmuszają do weryfikacji tej hipotezy.

Najbardziej pożądaną lokalizacją wolnostojących piwnic jest oczywiście najbliższe otoczenie domostwa. Jednak w wschodniej i południowej Polsce, w czasach nowożytnych, stosowane  było również odmienne rozwiązanie – umiejscowienie piwnic w pewnej odległości od pozostałych zabudowań. O typowej lokalizacji jam zasobowych w połowie XIX wieku na dzisiejszym pograniczu polsko-białoruskim wspomina Adam Bućkiewicz (2011, s. 32):

…gospodarze wydobywali z ziemi ogrodowinę, leżącą w jamach, głębokich na wysokość człowieka, a na zimę przykrytych starą broną, deskami i gnojem. W takich jamach, pospolicie na przygórkach tuż za wsią wykopywanych, bardzo dobrze przechowywały się ogrodowiny ….

Do dziś możemy obserwować opisane przez Bućkiewicza rozwiązanie. We wsi Ploski (pow. bielski) użytkowane są piwnice rozmieszczone na pagórku, wzdłuż gruntowej drogi, która ciągnie się ok. 250 m od linii budynków mieszkalnych (ryc. 1). Znane są również przypadki drążenia jam zasobowych, czy budowy piwnic w odległości nawet 1 kilometra od najbliższych zabudowań (ryc. 2, 3). Takie rozwiązania były stosowane wszędzie tam, gdzie poziom wody gruntowej w miejscu, w którym stał dom był na tyle wysoki, że zakładanie tam piwnicy groziło podtopieniem zgromadzonych zapasów.

Ryc. 1
Rycina 1. Piwnice we wsi Ploski (pow. bielski) – 2011 r. (fot. P. Kisiel).

Ryc. 2
Rycina 2. Piwnica w pobliżu wsi Kowale (pow. sokólski) – 2010 r. (fot. P. Kisiel).

Ryc. 3Rycina 3. Zniszczona jama – piwnica w pobliżu wsi Nowodziel (pow. sokólski) – 2014 r. (fot. P. Kisiel).

Również w dawnych miastach istniały specjalne strefy magazynowe oddzielone od części mieszkalnej. W Pierzchnicy (pow. kielecki), na wzgórzu nazywanym Góra Piwniczna, zachowało się zgrupowanie 83 piwnic (ryc. 4, 5). Kompleks ten, częściowo nadal użytkowany, stanowi wspólnotę gruntową mieszkańców miasteczka. Strefa magazynowa istniała tu przynajmniej od początku XIX wieku (Sochacka , Kraszewska  2010).W Tatrach słowackich, w miejscowości Liptovska Teplicka, znajduje się zgrupowanie aż 419 piwnic, które stanowi atrakcję turystyczną (www.slovenskyturizmus.sk, dostęp 30.10.2016). O podobnych miejscach wspomina w swoich pamiętnikach Jan Chryzostom Pasek (1989, s. 149) opisując nocną ucieczkę z Wilna w 1662 roku :

Więc że to tam po spaleniu moskiewskim piwniczyska po przedmieściach pozarastały były pokrzywami, ostami, a do tego noc była ciemna, to coraz w owe doły albo koń, albo czeladnik który, albo ja sam wpadł …

Pojawiająca się w tekście nazwa „piwniczyska”  to staropolskie określenie miejsca, gdzie były dawniej piwnice (Rymut, Czopek-Kopciuch 2009, s. 507). Mamy więc: Pole Piwniczyska w

pobliżu Pałecznicy (pow. proszowicki) (Włodarczak 2006, s. 170), Piwniczyska – zbocze góry

Bocheniec koło Jadownik (pow. brzeski) (Okas 1994, s. 35), Piwniczysko – inna nazwa szczytu

Kostrza w Beskidzie Wyspowym (Gacek 2012, s. 220). Piwniczyska to również „rów albo dół” w pobliżu XVI-wiecznego Sieprawia (pow. myślenicki) (Gąsiorowski 1991, s. 461), a także nazwa zaginionej osady w pobliżu Osiecznej (pow. kościański), która to została odnotowana w źródłach w 1388 roku (Rymut, Czopek-Kopciuch 2009, s. 507).

Ryc. 4
Rycina  4. Góra Piwniczna w Pierzchnicy (pow. kielecki) – 2012 r. (fot. P. Kisiel).

Ryc. 5
Rycina  5. Góra Piwniczna w Pierzchnicy (pow. kielecki) – 2012 r. (fot. P. Kisiel).

Przytoczone wyżej fakty wskazują, że odkrywane na stanowiskach archeologicznych jamy zasobowe niekoniecznie muszą być pozostałościami dawnych osad. Zgrupowania pradziejowych piwniczek, które ulokowane są na wyniesieniach terenu, należałoby raczej nazywać piwniczyskami. Przyjęcie tej hipotezy rodzi oczywiście pytanie: gdzie znajdowały się w takim wypadku osady? Wyjaśnienie tego zagadnienia wymaga niewątpliwie przeprowadzenia dodatkowych badań. Wyjaśnienie tego zagadnienia wymaga niewątpliwie przeprowadzenia dodatkowych badań. Zwrócić należy jednak uwagę na fakt, że stanowiska z głębokimi jamami zasobowymi na lessach małopolskich datowane są zasadniczo na okres subborealny, a więc na czasy kiedy w strefie alpejskiej funkcjonowały osady nawodne (www.palafittes.org, dostęp 30.10.2016). Na obecność pradziejowych palafitów w południowej Polsce mogą wskazywać wyniki badań wykopaliskowych przeprowadzonych w latach 70-tych XIX wieku w Kwaczale i Białce (Kirkor 1874, s. 36-52; Przyborowski 1876, s. 37-48). Niestety, badania te nie zostały dostatecznie dobrze udokumentowane i są dziś zapomniane (Kisiel 2016). Należy mieć jedynie nadzieję, że zostaną one w przyszłości podjęte na nowo.

 

 

Bibliografia

Balcer B. 2012. Budownictwo mieszkalne i gospodarcze w neolicie ziem Polski, Warszawa.

Bućkiewicz A. 2011. Obrazki stanu włościan litewskich do ich usamowolnienia to jest do roku 1864, [w:] A. Garbuz, R. Tumiel (red.) Obraz wsi sokólskiej połowy XIX wieku w rękopisie Adama Bućkiewicza, Sokółka, s. 15-112.

Czekaj-Zastawny A., Zastawny A. 2006. Badania ratownicze w Brzeziu, gm. Kłaj, na stanowisku 17 woj. małopolskie, w latach 2003-2004, Raport 2003-2004, t. 2, s. 509-522.

Gacek D. 2012. Beskid Wyspowy. Przewodnik, Pruszków.

Gąsiorowski A. (red.). 1991. Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. II, z.3, Wrocław-Warszawa-Kraków.

Grygiel R. 1986. Dom z podwórzem jako reprezentacja archeologiczna podstawowej jednostki społecznej w grupie brzesko – kujawskiej kultury lendzielskiej, Prace i materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, seria archeologiczna nr 31, s. 271-334.

Kadrow S. 1991. Iwanowice, stanowisko Babia Góra, cz. I. Rozwój przestrzenny osady z wczesnego okresu epoki brązu, Kraków.

Kadrow S. 1995. Gospodarka i społeczeństwo. Wczesny okres epoki brązu w Małopolsce, Kraków.

Kirkor A.H. 1874. Badania archeologiczne w okolicach Babic i Kwaczały, Rozprawy i sprawozdania z posiedzeń wydziału historyczno-filozoficznego Akademii Umiejętności, T. I, s. 25-84.

Kisiel P. 2016. Palafity pod Krakowem ? O badaniach Adama Honorego Kirkora w Kwaczale w 1873 roku, Biografia Archeologii, nr 2, s. 53-57.

Okas W. 1994. Jadowniki były wsią królewską. Kronika rodzinnego gniazda, Łódź-Jadowniki.

Pasek J. Ch. 1989. Pamiętniki, opracował R. Pollak, Warszawa.

Przyborowski J. 1876. Wycieczki archeologiczne nad Tyśmienicę i Wieprz, Wiadomości

Archeologiczne , T. III,s. 1-48.

Rymut K., Czopek-Kopciuch B. (red.). 2009. Nazwy miejscowe Polski, T. VIII O – Pn, Kraków.

Sochacka D., Kraszewska M. 2010. Pierzchnicka Góra Piwniczna w strukturze przestrzennej i krajobrazie, Infrastruktura i ekologia terenów wiejskich 3, s. 181-196.

Włodarczak P. 2006. Kultura ceramiki sznurowej na Wyżynie Małopolskiej, Kraków.

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*