Raport: Palafity pod Krakowem?

Palafity pod Krakowem? O badaniach Adama Honorego Kirkora w Kwaczale w 1873 roku


Piotr Kisiel


Keywords: archeological excavations, history of archeology, stilt house, archives, Adam Honory Kirkor


Na przełomie 1853 i 1854 roku, w pobliżu szwajcarskiej wsi Meilen, doszło do przełomowego dla europejskiej archeologii odkrycia. Opadające wody Jeziora Zurychskiego odsłoniły ogromną ilość drewnianych pali wbitych w dno. Okazało się, że są to pozostałości osady nawodnej z epoki brązu. To sensacyjne odkrycie otworzyło dla pasjonatów przeszłości zupełnie nowe pole badawcze. Wkrótce odkryto kolejne palafity, także na terenie dzisiejszej Polski (Linetty 2011, s. 219-222). Te pionierskie na naszych ziemiach badania noszą jednak skazę typową dla XIX-wiecznej archeologii. Eksplorację i dokumentację prowadzono wówczas w sposób dalece odbiegający od obowiązujących dziś standardów. Pozyskane zabytki ulegały często rozproszeniu, a cząstkowe publikacje nie zawierały kompletu istotnych informacji. Pomimo tych niedostatków, warto ponownie pochylić się nad wynikami dawnych badań i zastanowić nad ich wymową. W tym miejscu chciałbym przypomnieć o odkryciu domniemanej osady nawodnej w Kwaczale, niedaleko Krakowa.

Ryc. 1
Rycina 1. Widok na stanowisko w Kwaczale w trakcie wykopalisk – rysował T. Rybkowski (wg „Kłosy”, t. I, nr 476, z 1.VIII.1874).

23 maja 1873 roku, na posiedzeniu Komisji Archeologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie, zlecono dla Adama Honorego Kirkora przeprowadzenie badań w okolicach Chrzanowa. Bezpośrednim powodem podjęcia tej decyzji, były informacje uzyskane od nauczyciela szkoły w Babicach o istnieniu cmentarzyska pogańskiego z urnami niedaleko wsi Kwaczała. Kirkor rozpoczął pracę pod koniec maja ze sporym rozmachem: najpierw penetrując grotę skalną na zboczu grodziska w pobliżu Lipowca, później rozkopując cmentarzysko ciałopalne w Kwaczale. Podczas prac polowych odwiedził go miejscowy wójt – Józef Filipek i opowiedział o dębowych palach, które były wydobywane podczas kopania torfu na bagnisku zwanym przez miejscowych Jeziorzyskiem. Podekscytowany Kirkor, otrzymawszy najpierw relację wójta na piśmie, rozpoczął prace wykopaliskowe na wskazanym miejscu (ryc. 1) (Kirkor 1874a, s. 25-36).

Po zdjęciu wierzchniej warstwy piasku, na głębokości ponad 1 metra, odsłonił warstwę torfu, a w niej zalegające pnie, które leżały jedne na drugich. Drzewa pozbawione były gałęzi i kory, a ich końce nadpalone. W torfie widoczne były również skupiska węgli drzewnych. Pnie formowały w sumie 9 pokładów. Najniższy z nich tworzyły kłody dębowe, które zalegały ok. 3 metrów poniżej powierzchni gruntu – na dnie dawnego jeziora. Kirkor nie miał wątpliwości, że odkrył pozostałości mieszkania nadwodnego o rusztowej konstrukcji (Kirkor 1874a, s. 36-52).

14 lipca Kirkor przedstawił wyniki swoich odkryć na kolejnym posiedzeniu Komisji Archeologicznej. Członkowie Akademii Umiejętności zdecydowali wysłać specjalną delegację do zbadania tej sprawy. Na miejscu przedstawiciele Komisji orzekli, że powalone drzewa nie są dziełem natury. Uznali jednak, że jest to podstawa pomostu niewiadomego przeznaczenia i zalecili dalsze prace badawcze (Kirkor 1874b, s. 220-226). Prace wykopaliskowe były prowadzone jeszcze do 9 września. Kirkor odsłonił łącznie ponad 62 metrów kwadratowych pokładów drewna, które w kilku miejscach podparte były pionowo wbitymi palami. Udało się również odkryć 447 fragmenty naczyń i ponad 300 wyrobów krzemiennych, a także kilkadziesiąt orzechów laskowych. Znaleziska te utwierdziły Kirkora w przekonaniu, że ma do czynienia z osadą nawodną. Przy braku zabytków metalowych, czas jej funkcjonowania datował na epokę kamienia (Kirkor 1874b, s. 227-251).

Ryc. 2
Rycina 2. Naczynia z wykopalisk w Kwaczale – rysunek autorstwa T. Rybkowskiego (wg Gizowska i in 2015).

Wyniki badań na torfowisku Jeziorzysko zostały wkrótce szerzej rozpropagowane, także w literaturze zagranicznej (Munro 1890, s. 324). Dla polskich archeologów II połowy XIX wieku zagadnienie palafitów było niezwykle istotnym problemem badawczym (Linetty 2011, s. 219-232). W XX wieku do odkryć Kirkora powracano bardzo rzadko. Jedynie Tadeusz Sulimirski poświęcił stanowisku w Kwaczale nieco więcej miejsca w swoim artykule o zmianach klimatycznych (Sulimirski 1935, s. 8-9). Wspomniał on, że w zbiorach muzeum Akademii Umiejętności w Krakowie znajdował się spory fragment naczynia pochodzącego z badań w 1873 roku, który należałoby datować na okres wpływów rzymskich. Sulimirski, opierając się na niekompletnym sprawozdaniu Kirkora, pozostałą część zabytków, zalegających na dnie dawnego jeziora, łączył ze starszą – neolityczną fazą zasiedlenia. Miejsce przechowywania tych materiałów nie było jednak wówczas znane (Sulimirski 1935, s. 8-9). Wszystko wskazuje na to, że zachowały się niepublikowane ilustracje wykonane podczas badań przez malarza Tadeusza Rybkowskiego. Na aukcji z 17 października 2015, zorganizowanej przez Sopocki Dom Aukcyjny, wystawiony został rysunek autorstwa Rybkowskiego przedstawiający naczynia pochodzące z interesujących nas badań (ryc. 2). Widoczne są na nim odręczne napisy: Odkryte przez A. Kirkora (archeologa) i Wykopaliska z Palafitu w Kwaczale 1873 (Gizowska i in. 2015, s. 6). Co ciekawe, na ilustracji, obok dwóch naczyń, widzimy fragment talerza krążkowego, który należałoby datować na przełom epok brązu i żelaza.

Badania Adama Kirkora, budzące żywe zainteresowanie w XIX wieku, są dziś zupełnie zapomniane. Kwestia funkcji odkrytych pokładów drewna i ich datowania pozostaje dyskusyjna. Potwierdzenie istnienia pradziejowej osady nawodnej w Polsce południowej, z dala od strefy pojezierzy, byłoby sporą sensacją. Być może to właśnie palafity są brakującym elementem miejscowej, pradziejowej układanki; zaginionymi osadami ze schyłku neolitu, których bezskutecznie od dłuższego czasu poszukają małopolscy archeolodzy (Włodarczak 2013).


BIBLIOGRAFIA:

Gizowska K., Kudelska M., Masztalerz-Gajda A. 2015. Aukcja Varia 17 października 2015 – katalog, Sopocki Dom Aukcyjny, Sopot.

Kirkor A.H. 1874a. Badania archeologiczne w okolicach Babic i Kwaczały, Rozprawy i sprawozdania z posiedzeń wydziału historyczno – filozoficznego Akademii Umiejętności, T. I, s. 25-84.

Kirkor A.H. 1874b. Badania archeologiczne w Kwaczale, Rozprawy i sprawozdania z posiedzeń wydziału historyczno – filozoficznego Akademii Umiejętności, T. I, s. 220-255.

Linetty J. 2011. Osady nawodne w XIX – wiecznej archeologii polskiej, [w:] M. Kania, D. Kobiałka (red.), Biografia żywiołów. Kulturowy wymiar świata, Poznań, s. 219-232.

Munro R. 1890. The lake-dwellings of Europe, London-Paris-Melbourne.

Sulimirski T. 1935. Climate and population, Baltic countries, T. I, cz. 1, s. 1-18.

Włodarczak P. 2013. The lost settlements – one of the visible problems in the Final Neolithic of south-eastern Poland, [w:] S.Kadrow, P. Włodarczak (red.), Environment and Subsistence – forty years after Janusz Kruk,s „Settlement studies”, Rzeszów – Bonn, s. 173-184.

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*