Archeologia a XX-wieczne dziedzictwo militarne na terenach zalesionych (fotoesej)

Archeologia a XX-wieczne dziedzictwo militarne na terenach zalesionych (fotoesej)


Dawid Kobiałka


Abstract: This paper presents different examples of military heritage that one can encounter in the forests. It is argued that archaeology offers an insight into microhistories of the global conflicts. Forests hide many aspects of the last World Wars that wait to be documented and analyzed by archaeology.

Keywords: modern conflict archaeology, heritage, war, forest, materiality


Niespełna 30 procent powierzchni dzisiejszej Polski to obszary zalesione (Polskie Lasy 2014). Z archeologicznego punktu widzenia należy zaznaczyć, iż przez całe dziesięciolecia lasy były terae incognitae. To się jednak ostatnio zmienia. Wraz z intensywnym rozwojem metod nieinwazyjnych archeolodzy coraz częściej zajmują się badaniem obszarów zalesionych. Okazuje się, iż rzekome białe plamy, tzw. pustki osadnicze były w wielu przypadkach już od pradziejów intensywnie zasiedlane (Kobyliński 2014). Niemniej jednak, lasy pełne są również materialnego dziedzictwa związanego z XX-wiecznymi konfliktami zbrojnymi. Jak zauważają David G. Passmore wraz z Stephanem Harrisonem i Davidem Capps Turnwellem (2014, s. 86) w kontekście archeologicznych badań nad II wojną światową na froncie zachodnim:

 

Jednak beton i cegła stanowią jedynie część krajobrazu konfliktu w północno-zachodniej Europie. Charakter wielkich operacji wojskowych na zachodniej scenie drugiej wojny światowej stał w opozycji do rozwoju na wpół trwałych i rozbudowanych sieci systemów okopów i bunkrów, które są tak charakterystyczne dla pierwszowojennych pól bitewnych na froncie zachodnim; niemniej jednak polowe umocnienia ziemne do osłony i walki były zwykle kopane przez wojska pierwszej linii i zaopatrzeniowe. W połączeniu z kraterami po pociskach i bombach, pozostałości te uformowały ważne, jeśli nie główne, bezpośrednie dziedzictwo pola walki. Jednak dokładna topografia takich krajobrazów rzadko przetrwała czasy powojennej odbudowy, zmian krajobrazowych i działalności rolniczej. Zgodnie z tym, istnieje bardzo mało przykładów umocnień polowych  i krajobrazu pobitewnego w sprawozdaniach archeologicznych, są one także rzadko uwzględnianie w naukowych czy też popularno-naukowych przewodnikach po polach bitewnych […] (moje tłumaczenie).

 

Passmore wraz z Harrisonem i Turnwellem podkreślają fakt, iż lasy nadal skrywają ogrom różnych kategorii dziedzictwa związanego z działaniami wojennymi (np. Herva 2014). To samo należy powiedzieć w kontekście archeologicznych badań nad I wojną światową. Setki tysięcy kilometrów okopów, zapewne nie mniejsza liczba lejów bo bombach i moździerzach, trudna do oszacowania ilość pozostałości polowych po stanowiskach artyleryjskich, magazyny na broń i zaopatrzenie, tzw. fox holes, itd. tworzą niedocenione z naukowego punktu widzenia archeologiczne dziedzictwo walk toczonych w latach 1914-1918 oraz 1939-1945. Obserwacja ta jest trafna również w przypadku polskiej archeologii I i II wojny światowej, gdzie tylko nieliczne prace do tej pory poświęcono materialnym pozostałościom obu wojen, które zachowały się do dnia dzisiejszego w lasach (np. Ławrynowicz 2013; Szalast 2015).

 

Co warto również zauważyć to fakt, iż wiele z reliktów związanych z działaniami wojennymi w latach 1914-1918, 1939-1945 przetrwało w lasach w zaskakująco dobrej kondycji. Daje to sposobność do dokładnej dokumentacji, rozpoznania topograficznego i analizy różnych lokalnych aspektów wojen światowych (Passmore, Harrison 2008, Passmore i in. 2014; Capps Tunwell i in. 2015).

 

Celem tego krótkiego fotoeseju jest zaprezentowanie kilku przykładów różnorodności i wielości dziedzictwa militarnego znajdującego się na terenach zalesionych (więcej na ten temat patrz: Kobiałka i in. 2014, 2015a, 2015b, 2015c; Zdziebłowski 2015).

Rycina 1

Rycina 1. To, co kulturowe i to, co naturalne współtworzy aurę danego krajobrazu: las drzew i las betonowych krzyży na cmentarzu jeńców wojennych z czasów I wojny światowej w Czersku (fot. Dawid Kobiałka).

Rycina 2

Rycina 2. Dzięki dziedzictwu militarnemu zachowanemu na terenach zalesionych mamy sposobność doświadczania Metahistorii: stojąc na terenie ziemianek obozowych z czasów I wojny światowej w Czersku (fot. Dawid Kobiałka).

Rycina 3

Rycina 3.  Dziedzictwo na wyciągnięcie ręki: zniszczona menażka wojskowa znaleziona na terenie obozu jenieckiego z czasów I wojny światowej w Czersku (fot. Dawid Kobiałka).

Rycina 4

Rycina 4. Współczesna warstwa kulturowa: śmieci wrzucone do doskonale zachowanej ziemianki na terenie byłego obozu jeńców wojennych i internowanych w Tucholi. Ziemianki tak dobrze się zachowały ponieważ znajdują się częściowo na obszarze zalesionym (fot. Dawid Kobiałka).

Rycina 5

Rycina 5. Polska to – można powiedzieć – pajęczyna okopów: w tym przypadku mamy doskonale zachowane relikty polskich okopów z 1939 spod Chojnic (fot. Dawid Kobiałka).

Rycina 6

Rycina 6. Idąc ścieżkami leśnymi często natrafiamy na niepozorne obiekty: relikty składu amunicji odkrytego wzdłuż jeziora Śpierewnik (fot. Dawid Kobiałka).

Rycina 7

Rycina 7. W poszukiwaniu materialnej przeszłości: tzw. poszukiwanie skarbów jest jedną z form doświadczania militarnej Historii (fot. Dawid Kobiałka).

Rycina 8

Rycina 8. Niecodzienna codziennośćniebanalna banalność: każdy z nas spotkał się z rytami na drzewach. W tym przypadku są to ryty m.in. z czasów II wojny światowej wykonane przez przymusowych pracowników niedaleko Chyciny. Tym – w rzeczy samej – zajmuje się archeologia współczesności: podkreśla ona archeologiczny i kulturowy wymiar otaczającej nas rzeczywistości. Ryty drugowojenne są również przykładem dziedzictwa militarnego (fot. Dawid Kobiałka).

Rycina 9

Rycina 9. Krajobrazy leśne są przestrzeniami multitemporalnymi: współczesna puszka po piwie znaleziona w okopie z czasów II wojny światowej (fot. Dawid Kobiałka).


Bibliografia

Capps Tunwell D., Passmore D. G., Harrison S. 2015. Landscape archaeology of World War Two German logistics depots in the Forêt domaniale des Andaines, Normandy, France. International Journal of Historical Archaeology, t. 19, s. 233-261.

 

Herva V-P. 2014. Haunting heritage in an enchanted land: Magic, materiality and Second World War German material heritage in Finnish Lapland. Journal of Contemporary Archaeology, t. 1(1), s. 297-321.

 

Kobiałka, D., M. Frąckowiak, K. Kajda. 2014. Archeologia i II wojna światowa: drzewa z rytami jako kultura materialna. Biografia Archeologii, t. 1(1), s. 5-12.

 

Kobiałka D., Frąckowiak M., Kajda K. 2015a. Tree memories of the Second World War: a case study of common beeches from Chycina, Poland. Antiquity 89(345), s. 683-696.

 

Kobiałka D., Kostyrko M., Kajda K. 2015b. Materialna pamięć krajobrazów: przykład niemieckiego obozu jenieckiego w Czersku, woj. pomorskie (część I). Biografia Archeologii, t. 1(1), s. 61-66.

 

Kobiałka D., Kostyrko M., Kajda K 2015c. Materialna pamięć krajobrazów: przykład niemieckiego obozu jenieckiego w Czersku, woj. pomorskie (część II). Biografia Archeologii, t. 1(1), s. 66 -74.

 

Kobyliński Z. (red.) 2014. Starosiedle in the Lubusz Land: Prehistoric and Early Medieval settlement/ Starosiedle w Ziemi Lubuskiej: Osadnictwo starożytne i wczesnośredniowieczne, Warszawa.

 

Ławrynowicz O. 2013. Archeologiczne weryfikacje miejsc pamięci w lasach zgierskich w latach 2011-2012. Prace i Materiały Muzeum Miasta Zgierza, t. 8, s. 281-313.

 

Passmore D. G., Harrison S. 2008. Landscapes of the Battle of the Bulge: WW2 field fortifications in the Ardennes forests of Belgium. Journal of Conflict Archaeology, t. 4, s. 87-107

 

Passmore D. G., Harrison S., Capps Tunwell D. 2014. Second World War conflict archaeology in the forests of north-west Europe. Antiquity, t. 88, s. 1275-1290.

 

Polskie Lasy 2014. Dostępne na http://www.lasy.gov.pl/nasze-lasy/polskie-lasy (wgląd 1.01.2016).

 

Szalast G. 2015. Znikające transzeje: Wyścig archeologii z czasem. Biografia Archeologii, t. 1(1), s. 55-60.

 

Zdziebłowski Sz. 2015. Krajobraz przemówił o historii II wojny światowej. Nauka w Polsce. Serwis PAP poświęcony polskiej nauce. Dostępne na http://naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news,406255,krajobraz-przemowil-o-historii-ii-wojny-swiatowej.html (wgląd 1.01.2016).

 

2 Comments

  1. Większość fotografii pochodzi spod Chojnic? Na jakiej głębokości odnaleziono tą menaszkę? Mieszkam niedaleko Chojnic, eksploruje ten teren ale jeszcze nic tam nie znalazłem…

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*