Archeologia i pamięć

Archeologia i pamięć


Dąbrówka Stępniewska


 

Archeologia, traktowana jako dyscyplina naukowa, zajmuje się studiami nad działalnością człowieka w przeszłości, poprzez analizę wytworzonych przez niego artefaktów, ekofaktów, architektury, krajobrazów i wszelkich innych śladów ludzkiej aktywności w świecie na przestrzeni wieków. Od końca lat 90-tych XX wieku w humanistyce, jak również w archeologii, tak zwana kultura materialna stała się na powrót obiektem zainteresowań badaczy. Tym razem jednak nacisk położony został na badanie rzeczy „samych w sobie”, studiowanie ich biografii, ich społecznego funkcjonowania i współtworzenia związków międzyludzkich. Stąd można się spotkać w literaturze naukowej z określeniami takimi, jak: zwrot ku rzeczom czy powrót do rzeczy  (Domańska 2005, s. 7-23, 2006, s. 104-127; Olsen 2003, s. 100, 2013) (ryc. 1).

Rycina 1
Rycina 1. Rzecz w swoim intymnym byciu (fot. Dawid Kobiałka).

 

Z kwestią pamięci ludzkość próbuje uporać się od najdawniejszych czasów. Kolejne systemy filozoficzne z różnych kręgów kulturowych starają się ująć w ramy czasowo-przestrzenne to płynne pojęcie i określić jego status ontologiczny. Najbliższy nam kulturowo Arystoteles w swym dziele De memoria et reminescentia stwierdza jednoznacznie, że „obiektem pamięci jest przeszłość” i że „pamięć nie może istnieć bez wyobraźni. Pamiętamy przeszłe doświadczenia wtedy, gdy przywołujemy obrazy reprezentujące je” (cytat za Judycki 2002, s. 42). Współczesna nauka definiuje pamięć [1] jako zdolność do rejestrowania, przechowywania i przywoływania informacji, wrażeń zmysłowych, skojarzeń, emocji, która występuje u ludzi, w pewnym zakresie u niektórych zwierząt i w postaci danych w komputerach.

Analizując problem pamięci z perspektywy archeologicznej, z perspektywy antropogenezy i rozwoju cywilizacji, nieodparcie narzuca się pytanie: dlaczego mimo tak sporej masy ludzkiego mózgu (średnio 1400 gramów) i jego wielkich mocy obliczeniowych, szacowanych według niemieckiego psychiatry i psychologa Manfreda Spitzera na ok. 750 milionów bitów na sekundę (Spitzer 2007, s. 52), nie przechowujemy „w głowie” wszystkich potrzebnych informacji, wspomnień, emocji, wrażeń? Dlaczego przechowujemy je „na zewnątrz” [2]? Zapisujemy słowa, „chwytamy” chwile, sytuacje, wrażenia, emocje, widoki, postaci, sylwetki, rzeczy, dźwięki, odgłosy, muzykę, w różnych formach na różnych nośnikach pamięci,  tworząc miliony kolejnych artefaktów każdego dnia. Dlaczego ludzkość wynalazła pismo i wytworzyła tony rzeczy, od administracyjno-handlowych sumeryjskich glinianych tabliczek, przez religijne święte księgi, historyczno-społeczne kroniki, encyklopedie, podręczniki po autobiograficzne pamiętniki i dzienniki, skoro grupy ludzkie mogły dalej z powodzeniem komunikować się i funkcjonować w ramach tak zwanych kultur oralnych [3]? Być może jest tak, że wszelkie artefakty, ekofakty, architektura i krajobrazy to nasza reakcja na heideggerowskie bycie-w-świecie i jego zamieszkiwanie, wraz ze wszystkimi wytworzonymi rzeczami i przedmiotami (Heidegger 2010). Ta na poły romantyczna koncepcja, pochodząca z początku XX wieku, współcześnie przeżywa swój renesans i jest ponownie wykorzystywana jako źródło inspiracji do badań relacji między naukami humanistycznymi i przyrodniczymi, kwestii statusu rzeczy, relacji między rzeczami i ludźmi (por. Appadurai 1986; Gosden, Marshall 1999) oraz ogólnie kwestii kultury materialnej (por. Domańska 2006) (ryc. 2 i 3).

Rycina 2

Rycina 2. Materialny wymiar życia codziennego: potłuczone talerze używane przez żołnierzy radzieckich w czasie zimnej wojny (fot. Dawid Kobiałka).

Rycina 3

Rycina 3. Rzeczy trwają po swojej śmierci: zardzewiała lampa naftowa (fot. Dawid Kobiałka).

Według Marzeny Żylińskiej, polskiej badaczki zajmującej się neuropedagogiką, nasz sposób myślenia, rozumienie zjawisk i przetwarzanie informacji zależą od tego, jak historia życia wyrzeźbiła nasze mózgi. Struktura sieci neuronalnej ma mieć duży wpływ na sposób, w jaki odbieramy świat i w jaki na niego reagujemy (Żylińska 2013, s. 37). Z drugiej strony szokujące mogą wydawać się wyniki badań Spitzera nad liczbą połączeń włókien nerwowych wchodzących do mózgu i wychodzących na zewnątrz, odpowiadających za nasze wszystkie kontakty ze światem zewnętrznym. Zgodnie z nimi, prawdopodobnie tylko jedno na 10 milionów połączeń jest połączeniem ze światem zewnętrznym (Spitzer 2007, s. 52)! Ergo: nasz mózg zdaje się być zajętym głównie samym sobą a nie kontemplowaniem swego jestestwa i powoływaniem do życia kolejnych bytów. Po cóż więc, oprócz oczywistej funkcji przedłużania gatunku (kosztem innych gatunków) się tak ustawicznie komunikujemy i dosłownie zalewamy świat ludzkimi sprawami i rzeczami? Ostrożnie zatem z fenomenologią i neuronauką, choć ta ostatnia stawia wiele starych problemów badawczych w zupełnie nowym, ciekawym świetle.

Poza mózgiem, ludzkie ciało [4] jest samo w sobie nośnikiem pamięci. Na ciele, jak w pamiętniku czy kronice, zapisywać się może historia doświadczeń życiowych danej osoby, odgrywane przez nią kolejne role społeczne, przechodzenie przez różnego rodzaju inicjacje i rytuały, przechodzenie przez kolejne fazy życia i choroby, aż do śmierci i etapu fosylizacji. Owe kwestie pamięci ludzkiego ciała, podmiotowości człowieka i jego tożsamości znalazły się w kręgu zainteresowań postmodernistycznych badaczy kulturowych schyłku XX wieku, w tym antropologów i archeologów. Skutkiem tego doszło do narodzin nowej archeologicznej subdyscypliny, tak zwanej archeologii ciała [5].

A co z pozostałymi, nie-ludzkimi bytami? Biologiczne i fizyczne właściwości drzew (por. Frąckowiak, Kajda, Kobiałka 2014) czy skał (por. Rozwadowski 2009), takie jak trwałość, długowieczność, odporność na działanie różnych czynników zewnętrznych, struktura, kształt, dostępność w terenie, miejsce w krajobrazie, plastyczność, zostały zauważone i były twórczo wykorzystywane przez człowieka na przestrzeni wieków (ryc. 4). Stąd dzisiejsze nowe kierunki badań nad pamięcią rzeczy, pamięcią miejsc, pamięcią krajobrazów, czyli, parafrazując słowa Ewy Domańskiej (Domańska 2006, s.105), budowanie archeologii nieantropocentrycznej.

Rycina 4
Rycina 4. Pamięc drzew: ryty na buku zwyczajnym z czasów II wojny światowej (fot. Dawid Kobiałka).

 

 


Przypisy

[1] Problem pamięci we współczesnej nauce jest wieloaspektowo przedstawiony (np. Zalta 2014).

[2] Szerzej na temat teorii rozszerzonego umysłu (Clark, Chalmers 2010); więcej o obliczeniowej teorii działania (Płotka 2011).

[3] Walter J. Ong jest autorem podstawowych opracowań specyfiki kultur oralnych w porównaniu do kultur pisma i druku, opierających się na badaniach antropologicznych (por. Ong 1992; również Japola 1998).

[4]  Szerzej na temat fenomenologii ciała (Pokropski 2011).

[5] Więcej na temat archeologii ciała (Kliś, Jarynowski 2011; Matczak 2013).


 

 Bibliografia

Appadurai A. (red.) 1986. The social life of things: commodities in cultural perspective, Cambridge.

 

Clark A., Chalmers D. 2010. The extended mind, [w:] R. Menary (red.) The extended mind, MIT Press, s. 27-42.

 

Domańska E. 2005. O zwrocie ku rzeczom we współczesnej humanistyce. Ku historii nieantropocentrycznej, Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, t.65, s. 7-23.

 

Domańska E. 2006. Historie Niekonwencjonalne. Refleksja o przeszłości w nowej humanistyce, Poznań.

 

Frąckowiak M., Kajda K., Kobiałka D. 2014. Archeologia i II wojna światowa: drzewa z rytami jako kultura materialna. Biografia Archeologii. Dostępne na: http://biografiaarcheologii.pl/?s=ryty+na+drzewach (wgląd 24.02.2015).

 

Gosden C., Marshall Y. 1999. The cultural biography of objects, World Archaeology, t.31 (2), s. 169-178.

 

Heidegger M. 2010. Being and Time, State University of New York Press, Albany.

 

Japola J. 1998. Tekst czy głos? Waltera J. Onga antropologia literatury, Lublin.

 

Judycki S. 2002. Pamięć i wiedza, Kwartalnik Filozoficzny, t. 30, z. 3, s. 41-67.

 

Kliś M., Jarynowski A. 2011, Archeologia ciała w kontekście przestrzeni wystawienniczej, Konferencja naukowa pt. Historia w muzeum. Formy i środki prezentacji, 15-17 września, Bydgoszcz. Dostępne na: http://th.if.uj.edu.pl/~gulakov/archeologia_ciala.pdf (wgląd 03.03.2015).

 

Matczak M. D. 2013, Archeologia ciała. Archaeology of the body, Przegląd Archeologiczny, t. 61, s. 51-75.

 

Pokropski M. 2011, Ciało. Od fenomenologii do kognitywistyki, Przegląd Filozoficzno-Literacki, t. 4 (32), s. 119-137.

 

Płotka W. 2011, Czy działania opierają się na reprezentacjach? Kognitywistyka a praktyka, Rocznik Kognitywistyczny, t. 5, s. 159-165.

 

Olsen B. 2003, Material culture after text: te-membering things, Norwegian Archaeological Review, t. 36 (3), s. 87-104.

 

Olsen B. 2013. W obronie rzeczy. Archeologia i ontologia przedmiotów, Warszawa.

 

Ong W. 1992. Moralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, Lublin.

 

Rozwadowski A. 2009. Obrazy z przeszłości. Hermeneutyka sztuki naskalnej, Poznań.

 

Spitzer M. 2007. Jak uczy się mózg, Warszawa.

 

Zalta E. N. (ed.) 2014, The Stanford encyclopedia of philosophy, Stanford University.

 

Żylińska M. 2013. Neurodydaktyka. Nauczanie i uczenie się przyjazne mózgowi, Toruń.

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*