Materialna pamięć krajobrazów…


Materialna pamięć krajobrazów: przykład niemieckiego obozu jenieckiego w Czersku, woj. pomorskie (część I)


 

Dawid Kobiałka, Mikołaj Kostyrko, Kornelia Kajda


 

Sto lat temu trwała już w najlepsze Wielka Wojna (I wojna światowa) niosąc śmierć milionom ludzkich istnień. Działania wojenne, zarówno na froncie wschodnim, jak i zachodnim, wiązały się z trwałym przekształcaniem całych krajobrazów. Oznacza to, że po wojnie, w sensie geopolitycznym i przemian w krajobrazie, Europa była już innym kontynentem. W tym tekście twierdzimy, iż archeologia może postrzegać wydarzenia z I wojny światowej jako przedmiot swoich badań. Archeologiczne badania materialnych pozostałości po Wielkiej Wojnie mogą pomóc w odzyskiwaniu pamięci o tych czasach. Uwagi nasze prezentujemy na przykładzie pozostałości niemieckiego obozu dla jeńców wojennych w Czersku (Kriegsgefangenenlager Czersk – Westpreussen), woj. pomorskie, założonym na początku I wojny światowej (ryc. 1).

Rycina 1

Rycina 1. Las w lesie: cmentarz jeńców wojennych z czasów I wojny światowej w Czersku (fot. Dawid Kobiałka).
 

Niemiecki obóz jeniecki w Czersku

W wyniku początkowych zwycięstw armii niemieckiej (sierpień i wrzesień 1914 roku) w Prusach Wschodnich (np. walki pod Tannengerbiem czy też Mławą) do niewoli dostała się znaczna liczba jeńców z Armii Imperium Rosyjskiego (Karpus, Rezmer 1997)[1]. Mowa tutaj o dziesiątkach tysięcy żołnierzy. Niemcy nie byli przygotowani na przyjęcie, aż tak ogromnej ilości jeńców i szybko zaczęli budować obozy, w których można byłoby ich przetrzymywać. Takie obozy postały na Pomorzu, m.in. w Gdańsku, Tucholi oraz Czersku. Nasze szczególne zainteresowanie wzbudził obóz w Czersku (Kriegsgefangenenlager Czersk – Westpreussen) (ryc. 2, 3). Przebywali w nim głównie Rosjanie, byli tam jednak także osadzeni Rumuni, Polacy wcieleni do armii carskiej, oraz niewielka grupa żołnierzy krajów ententy (Francuzi, Włosi czy też Brytyjczycy). Obóz ten został zamknięty wraz z zakończeniem I wojny światowej.

Rycina 2

Rycina 2. Niemiecka pocztówka propagandowa przedstawiająca obóz w Czersku.

Rycina 3

Rycina 3. Niemiecka pocztówka propagandowa przedstawiająca obóz w Czersku.

Większość budowli we wspomnianych obozach wznosili sami jeńcy. Tak było również w przypadku Czerska. O ile kadra obozu mieszkała w drewnianych barakach (porównaj ryc. 2 i 3), o tyle jeńcy byli przetrzymywani w ziemiankach. Co więcej, to sami przybyli jeńcy musieli kopać swoje przyszłe miejsca niedoli. Takimi oto słowy wspomina czasy przybycia do obozu jeden z jeńców:

Nazajutrz po wyładowaniu nas z bydlęcych wagonów zostaliśmy zapędzeni do karczowania sporej połaci lasu. Wycieńczeni już głodem, którym morzono nas od pierwszego dnia niewoli, musieliśmy podjąć pracę nad siły. – Jeśli chcecie mieć w zimie dach nad głową – pokrzykiwali wachmani – musicie ostro brać się do roboty. Po wykarczowaniu tego odcinka lasu tutaj zbudujecie dla siebie ziemianki. Nikt tego za was nie zrobi (cytat za Milewski 1993, s. 9).

Istotnie, jak pisze Karpus i Rezmer (1997), warunki życia w obozie były tragiczne. Dotyczyło to nie tylko zakwaterowania więźniów, ale także ich traktowania przez dowództwo i strażników obozu. Na przykład, na dzienne wyżywienie jednego jeńca, według zachowanych dokumentów, przypadało pół bochenka chleba, na obiad zupa z małą ilością mięsa mielonego, na kolację była sama zupa. Z powodu wycieńczającej pracy, szerzących się chorób, braku odpowiedniego wyżywienia tylko w samym 1917 roku w obozie w Czersku życie straciło 2416 jeńców rumuńskich. Z danych zebranych przez Karpusa i Rezmera (1997) wynika ponadto, iż łącznie w Czersku umarło 8505 żołnierzy. Po I wojnie światowej, opuszczonym obozem zainteresowało się polskie wojsko. Miał on służyć do przetrzymywania jeńców wojny polsko-bolszewickiej. Jednak był on w tak złym stanie technicznym, iż z tego pomysłu zrezygnowano (inaczej było na przykład w przypadku obozu w Tucholi, w którym to polskie władze wojskowe przetrzymywały jeńców ze wspomnianej wojny).

Niestety, żadne plany obozu nie zachowały się do dnia dzisiejszego. Pewnego oglądu dają jedynie nieliczne niemieckie pocztówki z obozu (przesyłane np. przez niemieckich wojskowych pilnujących jeńców do swoich rodzin) oraz zdjęcia (ryc. 2, 3). Poza tym, brak jest właściwie jakichkolwiek konkretnych informacji dotyczących położenia obozu, jego wielkości i wyglądu. I tutaj właśnie rozpoczyna się rola archeologii. Dzięki analizie materialnych pozostałości i przekształceń w krajobrazie związanych z funkcjonowaniem obozu jest ona w stanie pomóc w przywracaniu pamięci o samym obozie i jego nielicznych materialnych pozostałościach. Jest to niezwykle istotny punkt archeologicznego widzenia. Historycy, czy też regionaliści opisujący obóz, zwykle zbywają milczeniem te niepozorne, zniszczone, zardzewiałe relikty po jeńcach zachowane w ziemi. Nie stanowi to punktu ich zainteresowania badawczego (np. Karpus, Rezmer 1997). Jednak należy pamiętać, że te banalne, zwykłe rzeczy dają wgląd w życie obozowe, a historia nie jest jedynie zbiorem wydarzeń: bitew i konfliktów, ale przede wszystkim opowieścią o ludziach, którzy kiedyś żyli. Dla archeologa te nadgryzione przez ząb czasu rzeczy są materialną pamięcią o I wojnie światowej i jej uczestnikach (por. Olivier 2013; Witmore 2013). Jak bowiem zauważa Christopher Witmore (2013, s. 135; nasze tłumaczenie): Przeszłość, taka, jaką była odeszła i nigdy nie powróci. A przeszłość, pozostająca we ‘wspomnieniach, które podtrzymują rzeczy’ istnieje tutaj i teraz. W rzeczy samej, z perspektywy archeologicznej można mówić o ‘pamięci rzeczy i krajobrazów’, o wspomnieniach, które podtrzymują rzeczy i krajobrazy tutaj i teraz. Materialne relikty obozu z Czerska są tego dobrym przykładem.

 

Materialna pamięć po niemieckim obozie jenieckim w Czersku

Jak widać na zachowanych zdjęciach i pocztówkach, obóz w Czersku był potężnym ośrodkiem. Jeńcy ciężką pracą przekształcili obszar porośnięty lasem w teren, na którym powstały m.in. baraki, ziemianki, wieże strażnice, kopce, rowy, jamy śmietniskowe, latryny itd. Obok obozu biegła również linia kolejowa wzniesiona przez jeńców. Jednak wraz z zakończeniem Wielkiej Wojny obóz został zamknięty. Postanowiono go rozebrać. To, co pozostawiło po sobie  wojsko zostało zapewne skutecznie wykorzystane przez miejscową ludność. Pozostałą część rozbiórki  dokonali tzw. ‘poszukiwacze skarbów’, którzy systematycznie penetrują teren byłego obozu, jak i sam niedaleko położony cmentarz[2] (ryc. 4). Z tych właśnie powodów zachowały się bardzo nieliczne widoczne gołym okiem materialne ślady po obozie.

Rycina 4

Rycina 4. Artefakty znalezione na terenie obozu (fot. Dawid Kobiałka).

O tym, że wśród pól i lasów nieopodal Czerska znajdował się obóz jeniecki dobitnie świadczy pobliski cmentarz wojenny. Ma on obecnie powierzchnię około 1,25 ha i prawdopodobnie spoczywa na nim przynajmniej 8,5 tysięcy jeńców z czasów Wielkiej Wojny(Karpus, Rezmer 1997). Widok cmentarza jest w rzeczy samej przejmujący: las betonowych krzyży obok niewielkich usypanych kopców, pod którymi spoczywają w zbiorowych mogiłach jeńcy obozu w Czersku. Cmentarz w ostatnich latach został odnowiony: postawiono nową bramę drewnianą, a obszar cmentarza został odgrodzony drewnianym parkanem. Niestety część pierwotnych (historycznych) betonowych krzyży, to znaczy, wykonanych rękami jeńców została wymieniona.

Centralnym punktem cmentarza jest pomnik w kształcie niewielkiej piramidy upamiętniający pochowanych w tym miejscu ludzi. Jak widać, pamięć o jeńcach jest pielęgnowana przez lokalne władze. Co jednak najciekawsze w tym kontekście, podobnego miejsca upamiętnienia nie doczekał się sam obóz; miejsce, w którym jeńcy egzystowali i tracili swe życie. A przecież na pamięć i zaistnienie w świadomości społecznej zasługuje nie tylko sam cmentarz, lecz cały lokalny krajobraz, w którym żyli, pracowali i umierali żołnierze. Cmentarz jest jedynie miejscem, w którym spoczęły ciała ciężko pracujących jeńców; jest zaledwie częścią mikro-historii bohaterów I wojny światowej i lokalnego krajobrazu.

Po obozie, jak już wspominano, nie zachowało się wiele. Jego część to dzisiaj szczere pole. Na jego pozostałych fragmentach rośnie obecnie młody las sosnowy (ryc. 5). Ogromne przekształcenia krajobrazowe związane z budową i funkcjonowaniem obozu w Czersku uległy zatarciu, zapomnieniu poprzez późniejszą działalność ludzką i naturalną (procesy podepozycyjne). Jednak część materialnej pamięci tego miejsca (Olivier 2013, s. 126) została zachowana w rzeczach i krajobrazie lokalnym.

Rycina 5

Rycina 5. Między niepamięcią społeczną a materialną pamięcią krajobrazu: dzisiejszy wygląd terenu, na którym znajdowały się ziemianki obozowe (fot. Dawid Kobiałka).

Przypisy

[1]Opis wszystkich wydarzeń historycznych dotyczących obozu w Czersku czerpiemy z świetnej książki Zbigniewa Karpusa i Waldemara Rezmera (1997) dotyczącej, co prawda obozu w Tucholi, ale zawierającej również istotnie informacje na temat obozu w Czersku.

[2] Porównaj http://www.forum.eksploracja.pl/viewtopic.php?f=6&t=25938, wgląd 8.01.2015.


 

Podziękowania

Dziękujemy w tym miejscu Pani Jolancie Fierek, burmistrzowi Czerska, za możliwość wykorzystania pocztówek propagandowych (ryc. 2 i 3), które to znajdują się w archiwach Urzędu Miasta w Czersku


Bibliografia

Karpus Z., Rezmer W. 1997. Tuchola. Obóz jeńców i internowanych 1914 – 1923, t. 1, Toruń.

 

Milewski J. 1993. Szlakiem zapomnianej zbrodni pruskiej I wojny światowej w Czersku w Borach Tucholskich, Gazeta Kociewska 40, 8.10.1993,  s. 8-9.

 

Olivier L. 2013. The business of archaeology is in the present, [w:] A. González-Ruibal (red.), Reclaiming archaeology. Beyond the tropes of Modernity. London – New York, s. 117-129.

 

Witmore C. 2013. Which archaeology? A Question of chronopolitics, [w:] A. González-Ruibal (red.), Reclaiming archaeology. Beyond the tropes of Modernity. London – New  York, s. 130-144.

2 Comments

    • Z miłą chęcią doprecyzujemy nasze myśli, ale z pytania nie wynika jasno co rzekomo miało zostać źle przemyślane 🙂

2 Trackbacks / Pingbacks

  1. MATERIALNA PAMIĘĆ KRAJOBRAZÓW… cz. II | Biografia Archeologii
  2. Niewykorzystany zasób | Biografia Archeologii

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*