Znikające transzeje…

Znikające transzeje – wyścig archeologii z czasem


Grzegorz Szalast


 

O tym, że dla istnienia archeologii niezbędny jest czas, nie trzeba nikogo przekonywać. Dzięki niemu wszystko ulega rozkładowi, stając się obiektem zainteresowania badaczy przeszłości (zob. Kobiałka 2014). Ów mariaż nie jest jednak ograniczony do jednostronnej relacji. Ten sam czas, dzięki któremu powstaje dziedzictwo, przyczynia się najpierw do jego radykalnych przemian, a ostatecznie powolnego zanikania. Jak zauważa Nicolas J. Saunders (2002, s. 103; moje tłumaczenie) w kontekście studiów nad tzw. pierwszą wojną światową: Tak jak czas przeminął, tak ciała zatonęły [w błocie] głębiej a zainteresowanie pamiątkami z czasów wojny ożywiło się.

 

Właśnie ów upływający czas „umożliwił” archeologom zainteresowanie się okresem pierwszej i drugiej wojny światowej, by w tym samym momencie stać się ich największym wrogiem. Wiele materialnych śladów minionych działań bezpowrotnie zniknęło. Wiele osób pamiętających konflikt już odeszło na zawsze, a wspomnienia tych żyjących znacząco się rozmazały. Wyścig z czasem trwa.

Pomocne w tej rywalizacji mogą być metody wykorzystywane w ramach archeologii nieinwazyjnej, szczególnie archeologii lotniczej (fotografia lotnicza, obrazowanie satelitarne oraz lotniczy skaning laserowy), które dają możliwość kompleksowego studiowania krajobrazów kulturowych. Ślady przeszłych aktywności człowieka nierzadko tworzą obrazy na powierzchni gruntu wyraźnie czytelne dopiero z lotu ptaka (Ryc. 1).

01

Rycina 1. Transzeja widoczna na zobrazowaniu satelitarnym (© 2013 Digital Globe/Google Earth).

W polskich lasach zachowało się wiele reliktów aktywności militarnej z czasów drugiej wojny światowej. Do niedawna skryte pod koronami drzew były one niedostępne dla „archeologów lotniczych”. Z kolei obserwacje z poziomu gruntu utrudniał szczątkowy stan ich zachowania oraz porastająca je roślinność. Dziś liczne systemy okopów, stanowiska ogniowe, wszelkiego rodzaju konstrukcje ziemne można rejestrować za pomocą impulsów emitowanych przez lotnicze skanery laserowe (zob. NEON Science 2014) (ryc. 2).

02

Rycina 2. System okopów widoczny na pokolorowanym wysokościowo Numerycznym Modelu Terenu (opracowanie G. Szalast, na podstawie danych z projektu ForseenPOMERANIA).

Jak się jednak okazuje, lasy, które przez przeszło 70 lat skrywały i chroniły bogactwo wojennych reliktów powoli stają się dla nich nieprzyjaznym środowiskiem. Wszelkie zabiegi zmechanizowanej gospodarki leśnej związane chociażby z wycinką drzew, nowymi nasadzeniami (ryc. 3), bądź walką ze szkodnikami (ryc. 4) ostatecznie prowadzą do niwelacji istniejących obiektów.

 

03

Rycina 3. Porównanie ortofotomapy z wielokierunkowo cieniowanym Numerycznym Modelem Terenu ukazujące stan zachowania okopu po wycince i nowym nasadzeniu (opracowanie G. Szalast, na podstawie danych z Geoportal.gov.pl oraz projektu ForseenPOMERANIA).

04

Rycina 4. Wielokierunkowo cieniowany Numeryczny Model Terenu ukazujący sukcesywną degradację transzei przez młodsze trakty komunikacyjne oraz zabiegi gospodarki leśnej (opracowanie G. Szalast, na podstawie danych z projektu ForseenPOMERANIA).

Można się zatem spodziewać, że za kilkanaście, bądź najpóźniej za kilkadziesiąt lat duża część powojennych „blizn” krajobrazu całkowicie się „zagoi”. Wówczas odnajdywanie ich śladów stanie się nie lada wyzwaniem. Objęcie tego typu obiektów ochroną wydaje się nie tylko niemożliwe, lecz także niezasadne. Z uwagi na dużą intensywność działań zbrojnych na terenie naszego kraju, koniecznością byłoby troska o znaczną jego powierzchnię; co jest niemożliwe  ze względów zarówno finansowych, jak i gospodarczych.

W moim przekonaniu najskuteczniejszym sposobem dokumentowania tego dziedzictwa jest wykorzystanie lotniczego skaningu laserowego; technologii, która w ostatnich latach stała się wyjątkowo popularna. Ogromnym wsparciem w wyścigu przed zapomnieniem może okazać się, aktualnie realizowany rządowy projekt Informatycznego Systemu Osłony Kraju przed nadzwyczajnymi zagrożeniami, tzw. ISOK (zob. Wężyk 2014), który zapewni pokrycie danymi pomiarowymi prawie całej Polski. Niestety, nie może być on gwarantem ostatecznego zwycięstwa archeologii. Zarówno jakość danych (ryc. 5), jak i terminy skanowania, wynikające ze specyfiki projektu, mogą niekiedy znacząco utrudnić identyfikację niewielkich konstrukcji (Kiarszys, Szalast 2014).

05

Rycina 5. Zróżnicowanie widzialności obiektów w zależności od wielkości oczka Numerycznego Modelu Terenu na przykładzie wizualizacji sky-view factor (opracowanie G. Szalast, na podstawie danych z projektu ForseenPOMERANIA).

Pojawienie się lotniczych systemów pomiarowych opartych na emisji światła (zazwyczaj) w zakresie bliskiej podczerwieni pozwala z optymizmem patrzeć na przyszłość niedawnej przeszłości. Archeolodzy otrzymali narzędzie, którym mogą niemalże „dotknąć” XX-wiecznych konfliktów. Odpowiednie wykorzystanie możliwości nowej technologii, uzupełniane wiedzą historyczną i wspomnieniami świadków może przyczynić się do poznania i zachowania dla następnych pokoleń dziedzictwa, które znika na naszych oczach.


 Dane z lotniczego skaningu laserowego wykorzystane do przygotowania ilustracji pozyskane zostały przez Nadleśnictwo Drawno w ramach projektu pt. “Opracowanie transgranicznego systemu wspomagania procesów decyzyjnych dla zdalnej i modelowej oceny biomasy drzewnej w lasach obszaru wsparcia POMERANIA (ForseenPOMERANIA).” Udostępnione na potrzeby badań archeologicznych prowadzonych przez zespół naukowców z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytetu Szczecińskiego oraz pracowników Nadleśnictwa Drawno


 

Bibliografia

Kiarszys G., Szalast G. 2014. Archeologia w chmurze punktów. Porównanie rezultatów filtracji i klasyfikacji gruntu w projekcie ISOK z wynikami opracowanymi w oprogramowaniu LAStools i TerraSolid, Folia Praehistorica Posnaniensia, t. XVIII, s. 541-566.

Kobiałka D. 2014. Rozkład jako proces twórczy: archeologia i dziedzictwo niedawnej przeszłości (fotoesej), Biografia Archeologii. Dostępne na http://biografiaarcheologii.pl/2014/10/rozklad-jako-proces-tworczy-archeologia-i-dziedzictwo-niedawnej-przeszlosci-fotoesej/ (wgląd 10.02.2015).

NEON Science 2014. How does LiDAR remote sensing work? Light detection and ranging. Dostępne na

https://www.youtube.com/watch?v=EYbhNSUnIdU (wgląd 11.02.2015).

Saunders N.J. 2002. Excavating memories: archaeology and the Great War, 1914-2001, Antiquity, t. 76, s. 101-108.

Wężyk P. 2014. Podręcznik dla uczestników szkoleń z wykorzystania produktów LiDAR, Warszawa. Dostępne na http://szkolenialidar.gugik.gov.pl/?wpdmdl=780 (wgląd 11.02.2015)

2 Trackbacks / Pingbacks

  1. Chronić i służyć | Biografia Archeologii
  2. Niewykorzystany zasób | Biografia Archeologii

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*