Miejsca pamięci jako miejsca zapomnienia: archeologiczne badania mogiły z ‘czasów Wiosny Ludów’ w Jeziorach, gm. Mosina


Maksymilian Frąckowiak, Kornelia Kajda, Dawid Kobiałka


Zagadnienie kulturowej i społecznej pamięci, nacisk na upamiętnianie przeszłości, przywracanie ponownie do życia zatraconych pamięci i doświadczeń jest od mniej więcej dwóch dekad polem interdyscyplinarnych badań. Wygląda na to, iż archeolodzy, antropolodzy kulturowi, historycy, filozofowie, kulturoznawcy, by wymienić tylko parę profesji dostrzegli duże znaczenie problematyki pamięci dla współczesnego społeczeństwa (np. Le Goff 1992; Teski, Climo 1995; Nora 1999). Można nawet w tym miejscu pokusić się o parafrazę znanej metafory Davida Lowenthala (1998), angielskiego historyka i geografa, który pisał o krucjacie dziedzictwa (kulturowego) we współczesnym świecie. Idąc tropem angielskiego uczonego dziś wydaje się także zasadne mówić o krucjacie pamięci, społecznym nacisku na pamiętanie i przywracanie przeszłości do życia (Terdiman 1993; Berliner 2005; Harrison 2012, 2013; Kajda 2013) (ryc. 1). Archeologia, co warto podkreślić, aktywnie współtworzy to pole badawcze (np. Olivier 2003, 2011; Van Dyke, Alcock 2003; Boric 2010; Theune 2013; Kobiałka 2015).

Rycina 1

Rycina 1. Jeden z kopców w miejscu pamięci w Jeziorach (fot. Maksymilian Frąckowiak).

Tak zwane miejsca pamięci (lieux de mémoire) są z jednym z wielu przykładów tej krucjaty. Na przykład Pierre Nora (1999) rozumiał miejsce pamięci jako, upraszczając nieco myśl francuskiego badacza, miejsca, w których pewne grupy ludzi materializują swoje wspomnienia, tradycje czy też historie. Cmentarze, pomniki, mogiły są przykładem takich miejsc. Warto jednak zwrócić uwagę na fakt, iż miejsca pamięci są procesami. To znaczy, są przez kogoś budowane, wznoszone i funkcjonują w taki, czy inny sposób we współczesności. Archeologia bazując na swojej metodologii i metodyce badawczej może wnieść wiele istotnych obserwacji dotyczących złożonych historii długiego życia takich miejsc i całych krajobrazów. Krajobrazy są zazwyczaj konstruowane, a nie po prostu odkrywane. Jednym z takich skonstruowanych krajobrazów jest pewne miejsce pamięci powstańców z czasów Wiosny Ludów w Jeziorach, gm. Mosina (woj. wielkopolskie). W 2013 roku zostały przeprowadzone tam badania wykopaliskowe na mogile. Celem badań było ustalenie czy to miejsce pamięci (cmentarz) jest w istocie miejscem pochówku rewolucjonistów z 1848 roku. Wyniki badań pokazują, jak czasem miejsca pamięci nie mają nic wspólnego z tym, co jakoby upamiętniają; innymi słowy, jak miejsca pamięci są w istocie miejscami zapomnienia. W tekście tym omawiamy przeprowadzone badania terenowe i sygnalizujemy szerszy kontekst historyczny tego interesującego miejsca pamięci (i zapomnienia).

Miejsce pamięci powstańców

Miejsce pamięci w Jeziorach jest częścią szlaku turystycznego o nazwie Szlak Kosynierów, który przebiega wzdłuż miejsc historycznie związanych z wydarzeniami Wiosny Ludów z 1848 roku w Wielkopolsce. Obok drogi umieszczona jest tablica informacyjna, na której znajdują się podstawowe dane historyczne dotyczące mogiły bitewnej. Mówi ona między innymi, że jest to miejsce pochowania kilku rewolucjonistów z czasów Wiosny Ludów z 1848 roku. Zatem, nie mamy tutaj do czynienia z symbolicznymi grobami, tylko z rzekomym cmentarzem sięgającym połowy XIX. wieku. Samo miejsce składa się z pomnika i siedmiu niewielkich kopców.

Dominującym punktem otoczonego obszaru jest kamienny postument (pomnik), usadowiony na kamienno-betonowym fundamencie, na którym osadzony jest żeliwny krzyż. Do krzyża przytwierdzona jest, za pomocą dwóch grubych drutów, tablica z miedzianej blachy. Na jej powierzchni ręcznie wykuto napis: „POLEGLI POWSTAŃCY w. 1848 r.”. Wokół pomnika regularnie składane są kwiaty i znicze (ryc. 2).

Rycina 2

Rycina 2. Pomnik stanowiący centrum miejsca pamięci w Jeziorach (fot. Maksymilian Frąckowiak).

Przed pomnikiem znajduje się rząd prostopadle doń usypanych 4 kopców (nr-y 1-4). Kolejne 3 kopce (nr-y 5-7) występują na prawo od kamiennego postumentu, z czego 2 z nich (nr-y 5-6) tworzą grupę równolegle i blisko siebie usypanych obiektów. Każdy z kopców otoczony jest obstawą z kamieni i posiada, przy jednym z krótszych boków, wbity brzozowy krzyż. Mają kształt zbliżony do długich prostokątów, poza jednym przypadkiem, kiedy kopiec usypano na planie zbliżonym do koła (nr 4). Wszystkie obiekty porośnięte są mchem, a na ich powierzchni widoczne są ślady kultu w postaci zniczy, kwiatów oraz chorągiewek w barwie biało-czerwonej.

Dostępne dane źródłowe bardzo lakoniczne opisują dzieje mogiły. W okolicy nie odbyła się bowiem żadna większa bitwa, a potyczki miały raczej charakter partyzancki. Historią tą zajmowali się zatem regionaliści badający tradycję ustną oraz stosunek miejscowej ludności do tego miejsca. Według opisu Franciszka Jaśkowiaka zamieszczonego w Przewodniku po Wielkopolskim Parku Narodowym (1980), w mogile spoczywają kosynierzy polegli w ostatniej bitwie powstania na polach Starego Puszczykowa. Zostali oni pogrzebani przez chłopów, którzy odnaleźli ich ciała podczas żniw. Autor zamieszcza także informacje, iż jeden z mieszkańców Starego Puszczykowa o nazwisku Ginter twierdził, że według relacji swego ojca w mogile pochowano jego dziadka. Starsi ludzie opowiadali natomiast o licznych przypadkach odwiedzin grobu przez Polaków w czasach zaboru pruskiego. W 1919 roku, z inicjatywy pułkownika Juliana Langego, mogiłę uporządkowali powstańcy wielkopolscy. Od czasów zakończenia II wojny światowej miejscem opiekują się puszczykowscy harcerze (Jaśkowiak 1980, s. 57). Natomiast Jerzy Sobczak w książce Szlakiem Wiosny Ludów w Wielkopolsce (1998, s. 79), opierając się na relacji Jaśkowiaka, wzbogaca mogiłę opisem o pochowaniu wraz z kosynierami powstańczych koni. Według autora, kamienny postument otoczony jest 6 zbiorowymi mogiłami (obecnie w miejscu tym znajduje się 7 kopców). Wyniki naszych badań stawiają jednak miejsce pamięci w Jeziorach oraz społeczną pamięć o nim w nieco innym świetle: to rzekome miejsce pamięci jest w istocie miejscem – by tak rzecz – zapomnienia.

Badania terenowe

Prace wykopaliskowe przeprowadzono w dniach 25-29 listopada 2013 roku w obrębie otoczonego drewnianym parkanem obszaru. Na jego przestrzeni założono 5 wykopów archeologicznych o łącznej powierzchni 46 m² oraz wykonano 167 odwiertów geologicznych. Podczas badań prowadzono dokumentację fotograficzną oraz rysunkową rejestrowanych obiektów, a także sporządzono szkic sytuacyjny obszaru. Badaniami kierował Maksymilian Frąckowiak z Pracowni Badań Historycznych i Archeologicznych Pomost z Poznania (ryc. 3).

Rycina 3

Rycina 3. Plan sytuacyjny miejsca pamięci w Jeziorach.

Wykop I został założony na miejscu kopca nr 1. Pod kopcem i po zdjęciu humusu ukazał się zarys prostokątnego obiektu. W jego wnętrzu znajdowała się butelka szklana wraz z kartą papieru (ryc. 4 -6). Wykop II został założony wzdłuż kopca nr 3. Ponownie po zdjęciu kopca i warstwy humusu zarysował się kształt prostokątnego obiektu. W jego wnętrzu nie odkryto żadnych artefaktów, jak również zwierzęcych czy ludzkich kości. Kolejny wykop (III) założono na miejscu kopców nr 5 i 6. Po raz kolejny na tle calca rysował się obiekt. W jego wnętrzu nie zarejestrowano materiału ruchomego. Natomiast w wykopie IV nie zarejestrowano żadnego obiektu.

Rycina 4

Rycina 4. Obiekt 1 (fot. Maksymilian Frąckowiak).

Rycina 5

Rycina 5. Wydobyta butelka z obiektu 1 (fot. Maksymilian Frąckowiak).

Rycina 6

Rycina 6. Zachowany fragment kartki z butelki (for. Maksymilian Frąckowiak).

Ostatni wykop (V) został założony wokół kamiennego pomnika (ryc. 7). W jego wnętrzu znajdował się kamienno-betonowy fundament, okalający cokół. Pod krawędzią fundamentu zarejestrowano obiekt nr 4, zawierający współczesny znicz z żółtego szkła, wewnątrz którego znajdował się kolejny, w kolorze czerwonym. Podczas eksploracji obiektu, na wysokości wyżej wymienionych przedmiotów, około 15 cm od krawędzi fundamentu, zarejestrowano biały znicz o pojemności 50 ml. Na przedmiot zostało nałożone ukruszone dno od podobnego znicza, tworząc tym samym zamkniętą przestrzeń. We wnętrzu znajdował się depozyt 3 monet: 2 polskich i 1 hiszpańskiej (ryc. 8).

Rycina 7

Rycina 7. Wykop V (fot. Maksymilian Frąckowiak).

Rycina 8

Rycina 8. Znicz wraz z monetami znaleziony pod pomnikiem (for. Maksymilian Frąckowiak).

Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że badania wykopaliskowe zakończyły się niepowodzeniem. Nie odkryto szczątków ludzkich, które można byłoby wiązać z czasami Wiosny Ludów. Nie odnaleziono również żadnych artefaktów, które pozwoliłoby łączyć zarejestrowane obiekty z wydarzeniami, które to miejsce w Jeziorach upamiętnia. Niemniej jednak, te obiekty i rzeczy (butelka, kartka papiery, znicze i monety), które udało się zadokumentować pozwalają nieco odkryć historię życia tego miejsca.

 

Message in a bottle

Rzeczą, która pozwoliła określić chronologię i funkcję zadokumentowanych obiektów była butelka z wykopu I. W jej wnętrzu znajdowała się kartka papieru. Ze względu na niekorzystne warunki zalegania, zachowała się ona jedynie 1/3. Znajduje się na niej czytelny fragment listu napisanego na kartce od zeszytu czarnym atramentem. Kartka została zwinięta wzdłuż dłuższej osi, stąd zachowała się jedynie prawa strona całego tekstu (porównaj ryc. 4-6). Jego zachowany fragment brzmi następująco:

[…] harcerze

[…]ny Harcerskiej

[…](y)kówka

[…] 2 listopada 1958

[…](o)wstańców z r. 1848

[…] poległych w II wojnie

[…]ki 1939-1945

[…]uż […]

[…]wiamy:

[…]

[…](m)y obrać:

[…] Warszawy”

[…] p[…]

[…]ymboliczne nazwy:

[…]wy”

[…](lu)dowej”

[…](a)jowej”

[…](u)d(o)wej”

[…]łopskich

[…]ego

[…]dać przyrzeczenia

[…]om i harcerkom

[…](ch) Świętych

[…]elu

[…]

[…]958

J(?)Kałecki phm

dr(u)[…]owy

Zarejestrowane wykopaliskowo obiekty (obiekty 1-3), znajdujące się bezpośrednio pod kopcami 1, 3, 5 i 6 oraz potwierdzenie za pomocą odwiertów istnienia kolejnego podobnego obiektu pod kopcem 2 jednoznacznie wskazują, iż w przeszłości wykonywano pewne prace ziemne, mające na celu odnalezienie mogiły bitewnej. Za wyjątkiem nieregularnego obiektu 3, mającego kształt workowatego wkopu, posiadały one regularne prostokątne kształty sugerujące przemyślane i przygotowane działanie. Z prac tych nie zachowała się jednak żadna dokumentacja. Potwierdzały je jedynie relacje najstarszych pracowników Wielkopolskiego Parku Narodowego, którzy pamiętali tajemnicze „wykopaliska” sprzed kilkudziesięciu lat. Do tej pory nie byli jednak znani ich wykonawcy. Butelka z listem, odnaleziona w wykopie I , rozwiewa wszelkie wątpliwości i jako autorów owych działań wskazuje puszczykowskich harcerzy, dowodzonych przez podharcmistrza Kałeckiego. Hufiec ten do tej pory opiekuje się badanym miejscem. Zachowana data wskazuje również czas prowadzenia poszukiwań – 2 listopada 1958 roku.

Dotychczas nieznana była również proweniencja kamienno-betonowego pomnika z żeliwnym krzyżem i miedzianą tablicą. Na podstawie monet, odnalezionych bezpośrednio pod fundamentem pomnika, można bezsprzecznie stwierdzić, iż został on zbudowany po 1980 roku. Najmłodsza z monet (2 złote) została wybita w 1980 roku. Stąd tez wniosek, iż pomnik nie mógł zostać wzniesiony wcześniej. Zabytkowy charakter może mieć jedynie krzyż wraz z tablicą, który mógł stanąć na mogile przed wojną lub krótko po jej zakończeniu i zostać później wkomponowany w kamienno-betonowy cokół.

Podsumowanie

Miejsca pamięci zwykle mają przypominać społeczeństwu o roli i znaczeniu przeszłości. Innymi słowy, zdaje się, iż dzięki takim miejscom, jak to w Jeziorach społeczeństwo pamięta o zamierzchłych czasach. Odległa, martwa przeszłość (np. czasy Wiosny Ludów) poprzez, w tym konkretnym przypadku, materialność postumentu i kopców jest nadal bliska i żywa dla współczesnych.

Jednak historie życia miejsc pamięci są często bardziej złożone. Jak pokazują wyniki naszych badań, czasem miejsca pamięci nie mają nic wspólnego z tym, co rzekomo pamiętają: mogiła powstańców z czasów Wiosny Ludów nie jest mogiłą z czasów Wiosny Ludów. Pamięć i zapomnienie przeplatają się w różnych lieux de mémoire. Zatem do pewnego stopnia rację miał Carlos Ruiz Zafón (2013, s. 1), hiszpański pisarz, kiedy twierdził, iż pamiętamy tylko to, co się nigdy nie wydarzyło.

 

Podziękowania

Inicjatorem badań wykopaliskowych był Urząd Miejski w Mosinie. Środki finansowe pochodziły z grantu w wysokości 15 tysięcy złotych otrzymanego z Wydziału Polityki Społecznej Wielkopolskiego Urzędu Wojewódzkiego. Wykonawcą badań była Pracownia Badań Historycznych i Archeologicznych Pomost.

 


Bibliografia

Berliner D.C. 2005. The abuses of memory: reflection on the memory boom in anthropology, Anthropological Quarterly, t. 78 (1), s. 197-211.

Boric D. (red.) 2010. Archaeology and memory, Oxford.

Harrison R. 2012. Heritage: critical approaches, London and New York.

Harrison R. 2013. Forgetting to remember, remembering to forget: late modern heritage practice, sustainability and the ‘crisis’ of accumulation, International Journal of Heritage Studies, t. 19 (6), s. 579-595.

Jaśkowiak F. 1980. Wielkopolski Park Narodowy. Przewodnik, Poznań.

Kajda K. 2013. Muzeum w pamięci czy niepamięci? (Muzeum Martyrologii Wielkopolan Fort VII), [w:] M. Fabiszak, M. Owsiński (red.), Obóz-muzeum. Trauma we współczesnym muzealnictwie. Kraków, s. 97-114.

Kobiałka D. 2015. Let heritage die! The ruins of trams at depot no. 5 in Wrocław (Poland),  Journal of Contemporary Archaeology, t. 1 (2).

Le Goff  J. 1992. History and memory, New York.

Lowenthal D. 1998. The heritage crusade and the spoils of history, Cambridge.

Olivier L. 2003. The past of the present. Archaeological memory and time, Archaeological Dialogues, t. 10, s. 204-213.

Olivier L. 2011. The dark abyss of time: archaeology and memory, Lanham.

Nora P. 1999. Rethinking France: Les Lieux de mémoire, Volume 1: The state, Chicago.

Terdiman R. 1993. Present past: modernity and the memory crisis, Ithaca.

Teski M., M. Climo 1995. The labyrinth of memory. Ethnographic journeys, London.

Theune C. 2013. Archaeology and remembrance: the contemporary archaeology of concentration camps, prisoner-of-war camps, and battlefield, [w:] N. Mehler (red.), Historical archaeology in Central Europe. Rockville, s. 241-259.

Van Dyke R., S.E. Alcock (red.) 2003. Archaeologies of memory, Oxford.

Zafon C.R. 2013. Marina. A gothic tale for all ages, New York.

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*