Przeszłość, która nadejdzie: dziedzictwo (z) przyszłości


Dawid Kobiałka

W maju 2014 roku miała swoją światową premierę kolejna część X-Menów. Tym razem film nosi tytuł X-Men: Przeszłość, która nadejdzie. Reżyserem filmu jest Bryan Singer. Na pierwszy rzut oka film jest kolejną opowieścią o losach superbohaterów (mutantów), którzy jeszcze raz stawiają czoła niewyobrażalnemu zagrożeniu (totalna anihilacja ludzkości i rasy mutantów). Rzecz jasna, w filmie nie ma żadnych odniesień do archeologii. Niemniej jednak można powiedzieć, iż film dotyka niezwykle aktualnej problematyki archeologicznej, to jest: jak będzie wyglądała przyszłość i co z niej pozostanie. W końcu, nasza przyszłość to nic innego jak przeszłość dla pokoleń, które po nas przyjdą. Mówiąc inaczej, przeszłość jest również tym – jak dowodzą X-Meni –co nadejdzie. Zasygnalizowanie tej problematyki jest tematem tego wpisu.

Star Trek i Gwiezdne Wojny a dziedzictwo kulturowe

Bez większych wątpliwości można stwierdzić, iż Theodor Adorno (2005, s. 25), niemiecki filozof i krytyk kultury, nie był w najwyższej formie intelektualnej, kiedy pisał w Minima Moralia, że every visit to the cinema leaves me, against all my vigilance, stupider and worse. Kierunkiem krytyki Adorno nie jest kino rodem z Hollywood, ale problem bardziej ogólny, kultura popularna jako taka będąca częścią tzw. przemysłu kulturowego. Niemniej jednak, wiele interesujących rzeczy ma miejsce w kinie; rzeczy które również mogą inspirować archeologię i prowokować do ogólniejszej refleksji. Jednym z takich pól jest funkcjonowanie i znaczenie dziedzictwa kulturowego; tematyki niezwykle bliskiej współczesnej archeologii.

Przez całe dekady dziedzictwo kulturowe było widziane przez pryzmat wielkich budynków/monumentów z przeszłości. Stonehenge jest tego najlepszym przykładem (ryc. 1).

rycina 1

Rycina 1. Stonehenge: monumentalne dziedzictwo (http://en.wikipedia.org/wiki/Stonehenge#mediaviewer/File:Stonehenge,_Condado_de_Wiltshire,_Inglaterra,_2014-08-12,_DD_09.JPG wgląd 13.11.2014).

Jednak ostatnimi laty pojawiają się nowe trendy w kontekście zarządzania i ochrony dziedzictwa kulturowego. To znaczy, coraz więcej – na pierwszy rzut oka banalnych i niepozornych – rzeczy, praktyk i krajobrazów jest uznawanych za dziedzictwo kulturowe. Można powiedzieć, że jest to jeden ze znaków naszych czasów: w końcu zaczęto dostrzegać wartość historyczną i kulturową w nawet najzwyklejszych przedmiotach (ryc. 2). W ten sposób okazuje się, iż dziedzictwem może być potencjalnie wszystko to, co – by ująć to nieco tautologicznie – odziedziczone czy też pozostawione z przeszłości. Jednak kultura popularna pokazuje, że – mimo wszystko – jest to nadal nieco jednostronne podejście. Dziedzictwem kulturowym jest również wszystko to, co dziedziczymy z przyszłości.

rycina 2

Rycina 2. Dziedzictwo (z) niedawnej przeszłości: butelka po wódce (fot. Dawid Kobiałka).

Star Trek, moim zdaniem, jest jednym z najdonioślejszych dóbr kulturowych stworzonych w Stanach Zjednoczonych. Jest to zbiór książek, komiksów, seriali telewizyjnych, filmów pełnometrażowych etc. na temat załogi statku kosmicznego Enterprise i jej najróżniejszych przygód, którym muszą stawić czoła w trakcie przemierzania wszechświata. Kapitanem statku jest James T. Kirk; mój ulubiony bohater z dzieciństwa. Kto by przypuszczał, że okaże się on również kluczem do zrozumienia niektórych sposobów, w jakich dziedzictwo kulturowe obecnie funkcjonuje? Taki bowiem potencjał interpretacyjny ma pewien pomnik upamiętniający datę i miejsce urodzin kapitana Kirka.

W Riverside w stanie Iowa (USA) znajduje się niewielki i niepozorny pomnik (miejsce pamięci) (ryc. 3). Upamiętnia on fakt, iż kapitan Kirk urodzi się w tym miejscu 22 marca 2228 roku. Ten pomnik, to miejsce pamięci różni się w sposób zasadniczy od większości podobnych miejsc. Zwykle bowiem miejsca pamięci upamiętniają przeszłość; różne wydarzenia, które miały już miejsce. Stąd też miejsca pamięci to miejsca odnoszące się w różny sposób do przeszłości. Pomnik z Riverside całkowicie odwraca tę logikę. To znaczy, dotyczy on fikcyjnego bohatera, który dopiero ma się narodzić. Zorientowany on jest zasadniczo na przyszłość. Być może ucieleśnia on pewne nowe trendy, które powoli mają już miejsce w sektorze dziedzictwa kulturowego? To znaczy, być może zamiast tak skrupulatnej atencji do źródeł archeologicznych z przeszłości, archeolodzy również powinni skupić swoją uwagę na potencjalnej roli i znaczeniu zupełnie fikcyjnych wydarzeń i dziedzictwa (z) przyszłości dla współczesnego społeczeństwa?

rycina 3

Rycina 3. Dziedzictwo (z) przyszłości (http://en.wikipedia.org/wiki/File:Future_Birthplace_of_Captain_James_T_Kirk.jpg, wgląd 13.11.2014).

Historia z pomnikiem upamiętniającym przyszłe miejsce urodzin kapitana Kirka nie jest jedyną, która sugeruje zwrócenie bliższej uwagi na rolę (fikcyjnego) dziedzictwa kulturowego z przyszłości. Innym, bardzo popularnym swego czasu w Internecie przykładem są zdjęcia zrobione przez Rä di Martimo na pustyniach w Maroku i Tunezji (Gorence 2013). Zdjęcia bowiem dotyczą ruin różnych budowli, które stanowiły scenografię Gwiezdnych Wojen George’a Lucasa. Ruiny te są prawdziwymi, całkiem materialnymi reliktami z filmowej planety Tatooine. Pierwsze wrażenie jest takie, iż rzeczywistość i fikcja stają się jednym. Budynki te, a właściwiej ich ruiny, mimo faktu iż należą do zupełnie innego uniwersum są również naszym dziedzictwem. To dziedzictwo pochodzi jednak z przyszłości…

Podsumowanie

Archeologia jest społeczną i kulturową praktyką. Zgodnie z tym, archeologia musi podejmować zagadnienia, które są potencjalnie ważne dla współczesnego i przyszłego społeczeństwa. Jedną z dróg by archeologia takie funkcje pełniła jest, moim zdaniem, analiza relacji między szeroko rozumianą kulturą popularną a problematyką dziedzictwa kulturowego (również tego z przyszłości). Kto wie, być może współczesna archeologia i tzw. sektor dziedzictwa kulturowego powinny być bardziej zorientowane na przyszłość niż na przeszłość (por. Holtorf, Högberg 2013)?


Przypisy

[1] Tekst ten w znacznym stopniu jest tłumaczeniem postu, który ukazał się na amerykańskim blogu ThenDig (http://arf.berkeley.edu/then-dig/2014/01/zeitgeist-dawid-kobialka/, wgląd 13.11.2014).


Bibliografia

Adorno T. 2005. Minima Moralia: Reflections on a damaged life, London & New York.

Gorence A. 2013. Remnants of abandoned Star Wars Sets in Morocco and Tunisia

reminiscent of ancient ruins. Feature shoot, 1 Luty. Dostępne na

http://www.featureshoot.com/2013/02/remnants-of-abandoned-star-wars-sets-in-morocco-and-tunisia-reminiscent-of-ancient-ruins/ (wgląd 13.11.2014).

Holtorf C. & A. Högberg. 2013. Heritage futures and the future of heritage, [w:] S. Bergerbrant & S. Sabatini (red.), Counterpoint: Essays in archaeology and heritage studies in honour of Professor Kritisian Kristiansen, BAR International Series 2508. Oxford, s. 739-746.

1 Comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*